Trên những ngọn đồi xanh mướt của Tây Nguyên, nơi tiếng chiêng vang vọng và gió rừng thì thầm qua những ống tre, một sáng tạo âm nhạc độc đáo đã ra đời, mang tên Viokram. Đây là “đứa con tinh thần” của nhạc sĩ Nguyễn Trường, một cựu giảng viên giàu kinh nghiệm tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Đắk Lắk.
Với hơn 30 năm gắn bó với âm nhạc, ông đã dành trọn niềm đam mê cho các nhạc cụ dân tộc Tây Nguyên quen thuộc như t’rưng, đing klé hay sáo – những biểu tượng của văn hóa Ê Đê, Ba Na. Chính từ đó, ý tưởng táo bạo nảy sinh: kết hợp chất liệu tre thân thuộc của vùng đất bazan với cấu trúc tinh tế của violin phương Tây. Kết quả là Viokram, một nhạc cụ không chỉ giữ gìn bản sắc địa phương mà còn linh hoạt hòa quyện vào dòng chảy âm nhạc hiện đại, đã xuất hiện, mang đến những giai điệu mới mẻ, đầy sức sống.
Tên gọi Viokram được ghép từ “violin” và “kram” – từ tiếng Ê Đê nghĩa là tre, như một lời tri ân đến nguồn cội thiên nhiên. Sau khi nghỉ hưu năm 2018, nhạc sĩ Nguyễn Trường đã dành hàng năm trời nghiên cứu kỹ lưỡng, thử nghiệm và chế tác tỉ mỉ từ những cây tre bền vững, sẵn có ở Tây Nguyên. Ông không chỉ dừng lại ở việc tạo hình mà còn vi chỉnh từng chi tiết để đảm bảo nhạc cụ này có thể “hát” lên tiếng nói của núi rừng, đồng thời dễ dàng thích nghi với các thể loại âm nhạc đương đại. Đến nay, ông đã chế tác khoảng 10 chiếc Viokram, và sáng tạo này đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam công nhận năm 2021 với danh hiệu “Người đầu tiên chế tác nên cây đàn violin tre” – một minh chứng cho sự kiên trì và tài năng của ông.
Sự khác biệt nổi bật nhất của Viokram so với violin truyền thống nằm ở chất liệu và trọng lượng. Thay vì sử dụng gỗ sồi quý hiếm, thân đàn được làm hoàn toàn từ tre, một lựa chọn thông minh giúp giảm đáng kể giá thành, đồng thời làm cho nhạc cụ nhẹ hơn, dễ cầm nắm hơn. Nhờ đó, Viokram có thể được chế tạo theo nhiều kích thước đa dạng, phù hợp cho cả người lớn lẫn trẻ em, từ những em nhỏ mới chập chững học nhạc đến các nghệ sĩ chuyên nghiệp. Điều này mở ra cơ hội để Viokram trở thành người bạn đồng hành trong các buổi biểu diễn solo đầy cảm xúc, hay hòa quyện mượt mà trong dàn nhạc lớn, mang đến sự tiện lợi mà violin gỗ đôi khi chưa đáp ứng được.
Hơn nữa, việc chọn tre thay thế gỗ cứng đã mang lại một âm sắc đặc trưng, mềm mại và gần gũi, gợi nhớ đến âm thanh thiên nhiên Tây Nguyên như tiếng suối reo, gió hú qua rừng, hay tiếng chim hót buổi bình minh. Âm thanh của Viokram có độ ngân rung dài, với kỹ thuật tremolo êm ái, tạo nên sức cuốn hút riêng biệt. Nhạc sĩ Nguyễn Trường còn khéo léo tích hợp công nghệ hiện đại như bộ EQ vào một số phiên bản, giúp tăng hiệu ứng âm thanh, cho phép Viokram dễ dàng hòa hợp với các nhạc cụ điện tử hoặc dàn nhạc đương đại, từ nhạc dân gian đến pop, rock.
Quá trình chế tác Viokram đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn cao độ, như một nghệ nhân đang “thổi hồn” vào từng thớ tre. Dù tre là vật liệu phổ biến, dễ tìm ở Tây Nguyên, nhưng nó lại khá mong manh, dễ vỡ nếu không xử lý cẩn thận. Nhạc sĩ Nguyễn Trường phải chạm khắc, lắp ráp từng bộ phận một cách tỉ mỉ, thử nghiệm hàng chục lần để loại bỏ những sản phẩm hỏng, đảm bảo âm thanh vang đúng tông, cộng hưởng tự nhiên mà không bị rè hay méo tiếng. Ông chia sẻ rằng, mỗi chiếc Viokram không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là câu chuyện về sự kết nối giữa con người và thiên nhiên, đòi hỏi cả kiến thức âm nhạc sâu rộng lẫn kỹ năng thủ công tinh xảo.
Nhạc sĩ Y San Alio, Trưởng đoàn Ca múa Nghệ thuật Đắk Lắk và là Nghệ sĩ Nhân dân, đã dành những lời khen ngợi chân thành cho Viokram. Ông nhấn mạnh rằng, đây không chỉ là một nhạc cụ mới mẻ mà còn là công cụ biểu đạt hiệu quả những âm thanh núi rừng Tây Nguyên, có thể hòa quyện hài hòa với dàn nhạc hiện đại. Theo ông, Viokram mang đến một chiều sâu cảm xúc, giúp làm phong phú thêm các buổi biểu diễn, từ lễ hội địa phương đến sân khấu quốc tế.
Dù sở hữu sức sáng tạo độc đáo, Viokram vẫn còn khá mới mẻ với số đông công chúng. Hiện nay, nhạc cụ này chủ yếu được biết đến trong cộng đồng bạn bè, các nhạc sĩ địa phương và qua một số buổi biểu diễn của Đoàn Ca múa Đắk Lắk. Một số du khách nước ngoài, bị cuốn hút bởi âm thanh đặc trưng, đã ngỏ ý muốn sở hữu một chiếc, nhưng nhạc sĩ Nguyễn Trường chưa sẵn sàng thương mại hóa sản phẩm. Ông ưu tiên giữ gìn giá trị văn hóa hơn là biến nó thành hàng hóa, dù tiềm năng thị trường là rất lớn.
Song song đó, tinh thần truyền dạy của ông vẫn luôn cháy bỏng. Tại ngôi nhà riêng ở Buôn Ma Thuột, nhạc sĩ Nguyễn Trường thường xuyên tổ chức các lớp học âm nhạc miễn phí, giới thiệu không chỉ Viokram mà còn các nhạc cụ dân tộc truyền thống. Ông mong muốn truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ, giúp họ gắn bó hơn với âm nhạc Tây Nguyên, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo mới mẻ. Nhiều học trò của ông đã bắt đầu thử nghiệm chơi Viokram và cảm thấy thích thú. Viokram là minh chứng cho khả năng đổi mới âm nhạc địa phương, là biểu tượng sống động của văn hóa và sáng tạo nghệ thuật Việt Nam đương đại.
Thanh Huyền – Như Yến
