LTS: Trên tinh thần Nghị quyết số 39-NQ/TW của Bộ Chính trị và định hướng Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Nghệ An lần thứ XX, bài viết đề cập đến vai trò của văn học, nghệ thuật (VHNT) trong việc hình thành và phát triển hệ giá trị con người Nghệ An đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững; khẳng định văn học, nghệ thuật là nguồn lực tinh thần quan trọng để bồi đắp sức mạnh nội sinh, nâng tầm trí tuệ, bản lĩnh và tâm hồn con người Nghệ An. Bài viết cũng đề một số giải pháp chiến lược để văn học, nghệ thuật thực sự trở thành động lực đưa Nghệ An trở thành cực tăng trưởng của cả nước.
Tạp chí Sông Lam trân trọng giới thiệu tới bạn đọc bài “Văn học, nghệ thuật với sứ mệnh nâng tầm giá trị con người Nghệ An trong kỷ nguyên phát triển mới” với 2 kỳ đăng tải.
Bài 1: Văn học, nghệ thuật với sứ mệnh kiến tạo hình mẫu con người Nghệ An hiện đại
Nghệ An là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa ngàn năm đang đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới. Nghị quyết số 39-NQ/TW của Bộ Chính trị [1] đã xác định mục tiêu đến năm 2030, Nghệ An phải trở thành tỉnh khá của cả nước, là trung tâm về văn hóa, giáo dục và y tế của khu vực Bắc Trung Bộ. Để hiện thực hóa khát vọng này, yếu tố con người được đặt ở vị trí trung tâm. Trong đó, văn học, nghệ thuật (VHNT) với đặc trưng thẩm mỹ và nhân văn sâu sắc, giữ vai trò tiên phong trong việc bồi đắp tâm hồn, định hình nhân cách và nâng tầm giá trị con người Nghệ An.
Việc nghiên cứu sứ mệnh của VHNT không chỉ dừng lại ở góc độ sáng tạo đơn thuần, mà phải được đặt trong khung khổ lý luận chính trị về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và chiến lược phát triển con người toàn diện của Đảng bộ tỉnh Nghệ An nhiệm kỳ 2025-2030.
Con người là chủ thể, VHNT là động lực bồi đắp sức mạnh nội sinh
VHNT là linh hồn, là phương thức biểu hiện tinh túy nhất của văn hóa. Nếu văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, thì VHNT chính là tấm gương phản chiếu diện mạo, chiều sâu tư tưởng và các giá trị đạo đức của nền tảng đó. VHNT thẩm thấu vào tâm hồn ngay từ thuở còn nằm trong nôi, qua tiếng ru hời mộc mạc của bà, của mẹ, qua những câu hò, điệu ví ngân nga giữa đời sống thường nhật. Âm điệu dân gian ấy không chỉ ru giấc ngủ tuổi thơ mà còn mở ra một thế giới tinh thần êm đềm và giàu cảm xúc. Từ đó, các giá trị nhân văn dần được bồi đắp một cách tự nhiên, lặng lẽ thấm sâu, góp phần hun đúc nên nhân cách tốt đẹp, bản lĩnh vững vàng và chiều sâu văn hóa riêng có của con người.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh xem văn hóa nghệ thuật là vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” [2]. Trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, “văn hóa gánh một phần rất quan trọng… Nhiệm vụ của văn hóa chẳng những để cổ động tinh thần và lực lượng kháng chiến kiến quốc của quốc dân, mà cũng phải nêu rõ những thành tích kháng chiến kiến quốc vĩ đại của ta cho thế giới” [3]. Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng phát biểu tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội lần thứ XIII của Đảng về lĩnh vực văn hóa, nhấn mạnh luận điểm: “Văn hoá là hồn cốt của dân tộc”, “Văn hóa còn thì dân tộc còn”, đã ghi nhận công lao, khích lệ, động viên nhưng cũng giao phó trách nhiệm cho những người làm công tác VHNT nỗ lực lao động sáng tạo đáp ứng các nhiệm vụ mới.
Trong định hướng xây dựng, phát triển VHNT hiện nay, Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Văn học, nghệ thuật là lĩnh vực rất quan trọng, đặc biệt tinh tế của văn hóa; là nhu cầu thiết yếu, thể hiện khát vọng chân, thiện, mỹ của con người; là một trong những động lực to lớn trực tiếp góp phần xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội và sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam” [4]. Nghị quyết số 39-NQ/TW nhấn mạnh việc phát triển Nghệ An phải dựa trên “lấy con người làm trung tâm, văn hoá truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam và xứ Nghệ là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh cho phát triển” [5]. VHNT chính là gương soi, là tiếng nói kết tinh từ lao động, chiến đấu và khát vọng của Nhân dân. Thông qua những tác phẩm VHNT, chúng ta không chỉ được soi mình trong quá khứ hiển hách của cha ông, mà còn được khơi dậy khát vọng cống hiến vì một Việt Nam đổi mới.
Sứ mệnh “nâng tầm” ở đây không chỉ là nâng cao trình độ dân trí, mà là nâng cao thẩm mỹ, bản lĩnh chính trị và năng lực sáng tạo. Nâng tầm con người Nghệ An hiện nay là một quá trình tổng hòa, trước hết thể hiện ở việc nâng tầm tư duy, chuyển mạnh từ lối nghĩ tiểu nông, khép kín sang tư duy kinh tế thị trường hiện đại, chủ động hội nhập toàn cầu. Cùng với đó là nâng tầm đạo đức và lối sống, xây dựng nếp sống văn minh, ý thức thượng tôn pháp luật, nhưng vẫn gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp như lòng nhân ái, nghĩa tình, thủy chung của người xứ Nghệ. Trên nền tảng ấy, việc nâng tầm khát vọng có ý nghĩa quyết định, nhằm khơi dậy ý chí tự lực, tự cường, vươn lên thoát nghèo, làm giàu chính đáng và nuôi dưỡng khát vọng cống hiến, chung tay xây dựng quê hương Nghệ An phát triển nhanh và bền vững. VHNT chính là chất xúc tác để thực hiện sự chuyển hóa này.
Khai thác hệ giá trị văn hóa xứ Nghệ từ góc nhìn Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Nghệ An lần thứ XX
Nghị quyết Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Nghệ An lần thứ XX (sau đây gọi là Nghị quyết XX) đã chỉ rõ: “Phát triển toàn diện văn hoá và con người Nghệ An, xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc, trở thành sức mạnh nội sinh cho phát triển” [6]. Hệ giá trị này được vun đắp từ truyền thống văn hoá xứ Nghệ và bản sắc văn hóa Hồ Chí Minh, là tài sản vô giá của quê hương Nghệ An. VHNT có nhiệm vụ cụ thể hóa các tiêu chuẩn giá trị này vào trong đời sống. Từ những làn điệu dân ca ví, giặm di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đến những tác phẩm văn học hiện đại về đề tài công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tất cả đều hướng tới mục tiêu: làm cho người dân Nghệ An hiểu rõ giá trị của mình, từ đó tự tin tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Những trụ cột cơ bản của VHNT trong việc nâng tầm con người Nghệ An đó là:
Thứ nhất, bồi đắp bản lĩnh và khát vọng vươn lên.
Người Nghệ An từ lâu đã được biết đến với tinh thần vượt khó, bền bỉ và ý chí vươn lên mạnh mẽ trước mọi hoàn cảnh. Trong bối cảnh hiện nay, VHNT không chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện thực mà còn lan tỏa và định hướng những giá trị tinh thần đó thành khát vọng phát triển mới: khát vọng làm giàu chính đáng, khát vọng đưa Nghệ An trở thành “cực tăng trưởng tầm quốc gia”.
Sự hưởng ứng tích cực của đông đảo người dân Nghệ An cũng như cả nước nói chung đối với bộ phim Mưa đỏ là một minh chứng sinh động cho vai trò và sức lan tỏa của VHNT khi chạm đúng mạch nguồn cảm xúc xã hội. Mưa đỏ không chỉ kể một câu chuyện điện ảnh, mà còn khơi dậy chiều sâu tâm lý, tinh thần chịu đựng gian khó, lòng nhân ái và ý chí vươn lên của con người xứ Nghệ trong những hoàn cảnh khắc nghiệt. Việc người dân chủ động tìm xem, bàn luận, chia sẻ cảm xúc về bộ phim cho thấy nhu cầu được soi chiếu, được khẳng định và được tiếp thêm niềm tin từ những tác phẩm nghệ thuật giàu tính nhân văn. Chính sự đồng cảm ấy đã biến tác phẩm từ một sản phẩm nghệ thuật thành chất xúc tác tinh thần, góp phần củng cố niềm tự hào và ý chí vươn lên của cộng đồng.
Từ hiệu ứng của Mưa đỏ, có thể thấy rõ rằng những tác phẩm khắc họa gương người tốt, việc tốt, những doanh nhân, trí thức trẻ Nghệ An thành danh trong nước và trên thế giới, nếu được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật giàu cảm xúc, sẽ có sức lay động và truyền cảm hứng mạnh mẽ hơn nhiều so với những khẩu hiệu hành chính khô cứng. VHNT khi gắn với hơi thở cuộc sống và khát vọng phát triển của cộng đồng sẽ trở thành lực đẩy mềm nhưng bền bỉ, góp phần hình thành tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám vươn lên làm giàu, qua đó hun đúc động lực xã hội để mạnh mẽ bứt phá.
Thứ hai, định hình chuẩn mực đạo đức và lối sống văn minh.
Trước sự tác động đa chiều của các luồng thông tin, nhất là sự xâm nhập của những sản phẩm văn hóa ngoại lai kém chất lượng, thực dụng và lệch chuẩn, VHNT trở thành một “thiết chế mềm” giàu sức thuyết phục, giúp định hướng nhận thức và bồi dưỡng giá trị sống tích cực cho cộng đồng. Thông qua hình tượng nghệ thuật, câu chuyện nhân văn và cảm xúc thẩm mỹ, VHNT góp phần giáo dục lý tưởng cách mạng, nuôi dưỡng lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm, ý thức cộng đồng và khát vọng vươn lên chính đáng. Qua đó, những giá trị truyền thống tốt đẹp của con người xứ Nghệ được bảo vệ, kế thừa và lan tỏa, đồng thời hình thành lối sống văn minh, lành mạnh, phù hợp với yêu cầu phát triển của tỉnh trong thời kỳ mới.
Tỉnh uỷ tỉnh Nghệ An đã ban hành Đề án về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ trong kỷ nguyên mới trên địa bàn tỉnh Nghệ An, giai đoạn 2026 – 2030 [7]. Đây là nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển con người Nghệ An toàn diện cả về trí tuệ, đạo đức, thể chất, thẩm mỹ và kỹ năng sống, gắn với việc thực hiện hiệu quả khâu đột phá về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của tỉnh. VHNT không chỉ phản ánh đời sống xã hội mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của thế hệ trẻ thông qua những tác phẩm có giá trị, để nhận diện rõ cái đẹp – cái xấu, cái đúng – cái sai; từ đó từng bước loại bỏ lối sống ích kỷ, thực dụng, đề cao tinh thần nhân ái, trách nhiệm, nghĩa tình. Đây là những giá trị đã được hun đúc bền bỉ trong truyền thống gia đình và cộng đồng xứ Nghệ. Đây cũng chính là con đường mềm mại nhưng bền vững để giáo dục đạo đức, lối sống, làm cho lý tưởng cách mạng trở nên gần gũi, thấm sâu và tự giác.
Đặc biệt, việc xây dựng và lan tỏa không gian văn hóa Hồ Chí Minh có ý nghĩa chiến lược lâu dài đối với công tác giáo dục thế hệ trẻ Nghệ An. Thông qua VHNT, tư tưởng, đạo đức, phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh được chuyển tải sinh động, giàu cảm xúc, giúp thanh niên không chỉ “học” mà còn “sống” theo những giá trị cao đẹp của Người. Qua đó, góp phần hình thành lớp công dân trẻ Nghệ An có lý tưởng cách mạng vững vàng, đạo đức trong sáng, lối sống văn hóa, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của tỉnh và đất nước trong giai đoạn mới.
Thứ ba, thúc đẩy tư duy sáng tạo và đổi mới.
Trong bối cảnh kỷ nguyên số và kinh tế tri thức, sứ mệnh của VHNT không chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện thực hay gìn giữ bản sắc, mà còn trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tư duy sáng tạo và đổi mới, qua đó nâng tầm giá trị con người Nghệ An. Trước yêu cầu phát triển nhanh và bền vững, con người xứ Nghệ cần được trang bị năng lực tư duy linh hoạt, khả năng thích ứng và tinh thần dám đổi mới, đây là những phẩm chất mà môi trường nghệ thuật có ưu thế đặc biệt trong việc hình thành và nuôi dưỡng.
Thực tiễn cho thấy, nhiều hoạt động văn học, nghệ thuật tiêu biểu của Nghệ An thời gian qua đã góp phần khơi mở không gian sáng tạo cho cộng đồng, nhất là giới trẻ. Các liên hoan Dân ca Ví, Giặm không chỉ dừng ở bảo tồn di sản mà còn được làm mới qua các hình thức dàn dựng sân khấu hiện đại, kết hợp âm nhạc đương đại, tạo sức sống mới cho nghệ thuật truyền thống. Những trại sáng tác văn học, mỹ thuật, nhiếp ảnh; các cuộc thi sáng tác ca khúc, tác phẩm mỹ thuật về Nghệ An đã trở thành “vườn ươm” ý tưởng, khuyến khích nghệ sĩ và người trẻ tìm tòi cách thể hiện mới, góc nhìn mới về con người và quê hương. Đặc biệt, việc từng bước tiếp cận và khuyến khích các loại hình nghệ thuật mới như đồ họa kỹ thuật số, phim ngắn, âm nhạc điện tử kết hợp chất liệu dân gian đang mở ra hướng đi phù hợp với xu thế toàn cầu. Những thử nghiệm này không chỉ làm giàu đời sống tinh thần mà còn trực tiếp rèn luyện trí tưởng tượng, tư duy thiết kế, năng lực sáng tạo vốn là những kỹ năng cốt lõi của nguồn nhân lực trong thời đại số.
Các hoạt động lan tỏa mô hình bảo tồn, trao truyền và phát huy di sản dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh trong những năm qua đã trở thành điểm nhấn nổi bật trong đời sống văn hóa – tinh thần của Nghệ An. Không dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng, địa phương đã triển khai nhiều mô hình linh hoạt, sáng tạo nhằm đưa Ví, Giặm trở lại không gian sinh hoạt cộng đồng và đời sống đương đại. Hệ thống các Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm được hình thành rộng khắp ở cơ sở, trường học, cơ quan, doanh nghiệp, tạo môi trường thực hành thường xuyên và bền vững cho các thế hệ. Hoạt động đưa dân ca ví, giặm vào trường học thông qua các tiết học ngoại khóa, câu lạc bộ nghệ thuật, liên hoan học sinh, sinh viên đã góp phần trao truyền tự nhiên, nuôi dưỡng tình yêu di sản trong thế hệ trẻ. Bên cạnh đó, các liên hoan, hội diễn, cuộc thi sáng tác, dàn dựng sân khấu kết hợp yếu tố hiện đại, truyền thông số và du lịch văn hóa đã mở rộng không gian lan tỏa của di sản. Thông qua những mô hình này, dân ca ví, giặm không chỉ được bảo tồn mà còn được “sống” trong đời sống hôm nay, trở thành nguồn lực văn hóa quan trọng góp phần bồi đắp bản sắc, khơi dậy sáng tạo và nâng cao giá trị con người Nghệ An.
Từ yêu cầu đặt ra trong Nghị quyết XX, có thể khẳng định, VHNT chính là “chìa khóa” để khơi dậy và nâng tầm sức mạnh nội sinh của con người Nghệ An. Thông qua ba trụ cột: bồi đắp bản lĩnh, định hình chuẩn mực đạo đức và thúc đẩy tư duy đổi mới, VHNT đã chuyển hóa những giá trị truyền thống thành động lực cho khát vọng và cống hiến vươn lên của con người Nghệ An.
Thuý Trần
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ Chính trị (2023), Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 18/7/2023 về xây dựng và phát triển tỉnh Nghệ An đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
[2] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, t.7, tr.246.
[3] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, t.5, tr.577.
[4] Đảng Cộng sản Việt Nam (2002), Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, t.67, tr.653.
[5] Bộ Chính trị (2023), Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 18/7/2023 về xây dựng và phát triển tỉnh Nghệ An đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
[6] Tỉnh uỷ Nghệ An (2025), Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Nghệ An lần thứ XX, nhiệm kỳ 2025-2030, tr.67.
[7] Tỉnh uỷ tỉnh Nghệ An (2025), Đề án Số 05-ĐA/TU Nghệ An, ngày 15 tháng 12 năm 2025 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ trong kỷ nguyên mới trên địa bàn tỉnh Nghệ An, giai đoạn 2026 – 2030.
