Cách mạng tháng Tám 1945 là sự kiện lịch sử vĩ đại, là mốc son quan trọng của lịch sử Việt Nam hiện đại. Đó cũng là thành quả của bao nhiêu năm tranh đấu không ngừng của nhân dân Việt Nam. Cách mạng là thành quả chung của dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự đồng tâm tranh đấu của các tầng lớp nhân dân. Trong đó, những người trí thức có nhiều đóng góp to lớn cho quá trình giành độc lập dân tộc, giải quyết các khó khăn của một nhà nước vừa mới khai sinh và giành chiến thắng trong cuộc kháng chiến chống Pháp (1946-1954).
Trong các cuộc cách mạng, tầng lớp trí thức luôn có vai trò quan trọng. Việt Nam giai đoạn trước, trong và sau cuộc Cách mạng tháng Tám 1945 vô cùng phức tạp và khó khăn. Sự xuất hiện của quân đội Nhật bên cạnh quân đội Pháp đã chiếm đóng lâu năm khiến chúng ta phải đối diện cùng lúc hai kẻ thù mạnh. Sau Cách mạng tháng Tám 1945 có các lực lượng khác của phe Đồng Minh như quân đội Anh, quân đội Tưởng Giới Thạch vào Việt Nam. Trong khi đó, các lực lượng trong nước bị phân hóa thành nhiều nhóm khác nhau. Tháng 3/1945, triều đình Huế tuyên bố bãi bỏ Hòa ước Patenôtre ký với Pháp từ 1884, Vua Bảo Đại ra Đạo dụ số 1 và đích thân lên nắm chính quyền, chuẩn bị thành lập chính phủ mới. Giữa tháng 4/1945, dưới sự sắp xếp của người Nhật và Vua Bảo Đại, chính phủ mới ra đời do Trần Trọng Kim làm Nội các Tổng trưởng cùng với một số trí thức đương thời như Phan Anh, Hoàng Xuân Hãn, Trịnh Đình Thảo, Trần Văn Chương, Vũ Văn Hiền… (vẫn gọi là Chính phủ Trần Trọng Kim). Bên cạnh đó, còn nhiều đảng phái chính trị hoạt động độc lập như Đại Việt (ở Hà Nội), Phục Quốc, Việt Nam Quốc gia Độc lập (ở Sài Gòn), Tân Việt Nam (ở Huế)… Trước tình hình đó, người dân dù có tinh thần dân tộc và khát khao làm cách mạng, đánh đuổi quân xâm lược nhưng chưa biết phải làm thế nào, theo con đường nào, và một bộ phận lớn còn thờ ơ với sự biến động của thời cuộc. Đời sống người dân đói kém do nhiều năm bị bóc lột của thực dân Pháp và sự vơ vét của quân đội Nhật. Sự nghèo đói và dân trí thấp vừa là khó khăn nhưng cũng là động lực để người dân tranh đấu nếu nhận được sự tập hợp và tổ chức đúng đắn. Trong bối cảnh đó, Mặt trận Việt Minh ngày càng giành ưu thế và dần trở thành lực lượng lãnh đạo cách mạng dựa trên việc thu hút đội ngũ trí thức tham gia cách mạng bên cạnh các tầng lớp khác như công nhân, nông dân, thợ thủ công… Trong đó, đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng và có nhiều đóng góp to lớn trong cuộc Cách mạng tháng Tám 1945.
Trước hết, đội ngũ trí thức là những người tiên phong, trực tiếp lãnh đạo quần chúng nhân dân trong cuộc đấu tranh chính trị và quân sự để giành độc lập dân tộc, làm nên cuộc Cách mạng tháng Tám 1945. Trong quá trình đấu tranh đó, trí thức luôn giữ vai trò quan trọng, mà linh hồn của cuộc tranh đấu là Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Nhiều trí thức lớn đã tham gia hoạt động trong Mặt trận Việt Minh và trở thành lực lượng tiên phong đi về các địa phương tập hợp và lãnh đạo quần chúng. Ở Bắc Kỳ, phần lớn trí thức là người của Việt Minh nên việc tổ chức đấu tranh chính trị và chuẩn bị lực lượng cách mạng có phần thuận lợi hơn. Tư tưởng cách mạng được truyền đi lúc bí mật, lúc công khai đến với các tầng lớp nhân dân khác nhau. Bên cạnh vai trò lãnh đạo chung của Nguyễn Ái Quốc, Võ Nguyên Giáp, Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Trần Đăng Ninh, Trần Huy Liệu, Lê Thanh Nghị, Chu Văn Tấn… thì các cuộc khởi nghĩa ở các địa phương cũng gắn liền với nhiều trí thức uy tín khác. Khởi nghĩa ở Hà Nội dưới sự lãnh đạo chính của Nguyễn Khang, Trần Tử Bình, Nguyễn Quyết… Đấu tranh ở các điểm cụ thể có vai trò của nhiều người khác như Trần Quang Huy chỉ đạo cuộc mít tinh ở Nhà hát lớn Hà Nội tuyên bố thành lập chính quyền do Việt Minh lãnh đạo; Lê Trọng Nghĩa tập hợp nhân dân đấu tranh giành trại bảo an binh…. Ở Huế, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tố Hữu và Nguyễn Chí Thanh, các trí thức bắt đầu ngả theo Việt Minh. Chính phủ Trần Trọng Kim có sự phân hóa và nhiều cán bộ cao cấp như Phan Anh, Vũ Văn Hiền, Trần Đình Nam, Hồ Tá Khanh, Nguyễn Hữu Chí đã đề nghị Nội các nên rút lui dành quyền lãnh đạo lại cho Việt Minh. Ở Sài Gòn, phong trào đấu tranh gắn liền với tên tuổi của Trần Văn Giàu, Phạm Ngọc Thạch… lập ra đội Thanh niên Tiền phong tập hợp trí thức trẻ như Huỳnh Văn Tiểng, Lưu Hữu Phước, Mai Văn Bộ… làm nồng cốt để lãnh đạo phong trào. Như vậy, trong quá trình xây dựng lực lượng cách mạng và lãnh đạo tổ chức khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám 1945 mang đậm dấu ấn của đội ngũ trí thức. Họ là những người gây dựng phong trào, tập hợp lượng và lãnh đạo quần chúng đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền, làm nên cuộc cách mạng lịch sử của dân tộc.
Thứ hai, đội ngũ trí thức góp phần quan trọng trong cuộc đấu tranh chính trị và giải quyết các vấn đề khó khăn của đất nước để giữ nền độc lập non trẻ. Sau khi giành chính quyền, cuộc đấu tranh trên trường chính trị, cả đối nội lẫn đối ngoại giữ vai trò quan trọng, mang tính sống còn đối với nền độc lập vừa mới giành lại. Đây là cuộc chiến trí tuệ của những người trí thức, những người lãnh đạo trong chính phủ Hồ Chí Minh. Trong đối nội, nhiều trí thức tiêu biểu đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết nạn đói, nạn dốt như: Nguyễn Văn Tố, Võ Nguyễn Giáp, Đỗ Xuân Hợp… lãnh đạo công cuộc cứu đói với các phong trào Hũ gạo tiết kiệm, Quỹ độc lập hay Tuần lễ vàng, kêu gọi các tầng lớp nhân dân tham gia vào việc “diệt giặc đói” mà kết quả là sau một năm đã đạt được nhiều thành quả, hạn chế số người chết đói và bị đói; Nguyễn Văn Tố, Vũ Đình Hòe, Nguyễn Hữu Đang… tổ chức xóa nạn mù chữ cho người dân qua phong trào bình dân học vụ với sự tham gia của nhiều trí thức ở các cấp độ khác nhau nhằm nâng cao dân trí để xây dựng chế độ mới. Trên mặt trận ngoại giao cũng ghi dấu ấn nhiều trí thức lớn. Tham gia 2 hội nghị ngoại giao quan trọng năm 1946 là Hội nghị Đà Lạt và Hội nghị Fontainebleau (Pháp) là những trí thức như Phạm Văn Đồng, Phan Anh, Nguyễn Văn Huyên, Phạm Khắc Hòe, Tạ Quang Bửu, Hoàng Minh Giám… Nhìn chung, sau khởi nghĩa giành chính quyền đất nước gặp nhiều khó khăn và chính quyền mới có nguy cơ bị thù trong giặc ngoài lật đổ. Trong bối cảnh đó, đội ngũ trí thức là những người tham gia đấu tranh trực tiếp trên trường chính trị cũng như lãnh đạo xử lý các vấn đề khó khăn của đất nước.
Thứ ba, trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, sự đóng góp quan trọng về trí tuệ của đội ngũ trí thức là nhân tố quan trọng góp phần vào chiến thắng chung của dân tộc. Họ vừa trực tiếp tham gia kháng chiến, vừa đem sức lực, trí tuệ vào việc nghiên cứu, sáng tạo để phục vụ kháng chiến. Trên mặt trận quân sự, những chiến lược, chiến thuật và ý chí của các tướng lĩnh như Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Sơn, Hoàng Văn Thái, Nguyễn Chí Thanh… đã góp phần tạo nên những chiến thắng. Nhiều trí thức đã tham gia vào quá trình nghiên cứu, cải tiến các vũ khí, quân trang, quân dụng để phục vụ cuộc kháng chiến như việc cải tiến, chế tạo súng Bazoka, súng không giật SHZ… mà nổi bật là vai trò của những Trần Đại Nghĩa, Lê Tâm… Y tế cũng giữ một vai trò quan trọng trong kháng chiến chống Pháp. Bên cạnh ngành quân y được đào tạo phục vụ liên tục trong quân đội thì các cán bộ, sinh viên của Trường Đại học Y ở Việt Bắc với sự lãnh đạo của các bác sĩ Tôn Thất Tùng và Hồ Đắc Di đã luân phiên học tập và tham gia các chiến dịch, hình thành nên một thế hệ bác sĩ được đào tạo qua thực tiễn trên chiến trường. Những nghiên cứu trong y học như sản xuất thành công thuốc Penicillin của bác sĩ Đặng Văn Ngữ để điều trị chống nhiễm khuẩn cho thương binh trong điều kiện thiếu thốn cũng góp phần vào sự thắng lợi. Kháng chiến chống Pháp cũng gắn liền tên tuổi của nhiều bác sĩ nổi tiếng từ Tôn Thất Tùng, Hồ Đắc Di, Trần Hữu Tước, Phạm Ngọc Thạch, Đặng Văn Ngữ…
Và cuối cùng, trong hơn một thập kỷ đấu tranh giành độc lập cũng là quá trình đặt cơ sở nền tảng cho việc xây dựng một chế độ mới, nền văn hóa mới, mà đội ngũ trí thức là lực lượng nồng cốt góp phần kiến tạo trong quá trình đó. Người khởi xướng và lãnh đạo là Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng với đó là sự tham gia tâm huyết của nhiều trí thức yêu nước. Họ cũng là lực lượng chủ chốt, tiên phong trong việc đặt nền móng xây dựng các lĩnh vực quan trọng: Nguyễn Sơn, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Văn Thái, Nguyễn Chí Thanh, Trần Độ… trở thành những người đi đầu trong việc xây dựng lĩnh vực quân sự cách mạng ở Việt Nam; Tạ Quang Bửu, Trần Đại Nghĩa, Lê Tâm… là những người đi đầu trong việc xây dựng ngành quân giới. Trong lĩnh vực ngoại giao phải nói đến những Phạm Văn Đồng, Nguyễn Khắc Hòe, Phan Anh,… Trong lĩnh vực Y học là những trí thức tài ba như Hoàng Tích Trí, Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng, Phạm Ngọc Thạch, Đặng Văn Ngữ, Trần Hữu Tước, Nguyễn Thúc Tùng… Còn Nguyễn Văn Huyên, Vũ Đình Hòe, Hoàng Xuân Hãn… là những kiến trúc sư của nền giáo dục cách mạng…. Trần Huy Liệu, Đặng Thai Mai, Vũ Ngọc Phan… là những người xây dựng nền khoa học xã hội từ trong kháng chiến chống Pháp… Nhìn chung, trong mọi lĩnh vực đều có vai trò to lớn của các trí thức được đào tạo trước đó và được rèn luyện qua tinh thần cách mạng tháng Tám 1945. Họ đều trở thành những người kiến trúc sư đặt nền móng xây dựng chế độ mới, nền văn hóa, xã hội mới từ trong cuộc kháng chiến chống Pháp.
Trang Tuệ
