Chúng ta đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số trên hầu hết mọi lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực giáo dục. Chuyển đổi số là nhân tố quan trọng trong quá trình hiện đại hóa giáo dục để bắt kịp các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới. Trong quá trình chuyển đổi hóa giáo dục thì phát triển các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục là vấn đề quan trọng và cần thiết. Trong bối cảnh hiện nay, thương mại hóa các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục trở thành một thị trường nhộn nhịp, được nhiều cơ quan, doanh nghiệp quan tâm. Nhưng thương mại hóa các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục cũng không phải là việc làm đơn giản bởi đây là thị trường đặc thù gắn với giáo dục con người trong nhiều độ tuổi khác nhau. Vậy nên, để phù hợp và hiệu quả thì cần phải xem xét quá trình thương mại hóa sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục một cách cẩn trọng.
Nhu cầu thiết yếu trong quá trình hiện đại hóa giáo dục
Trong khoảng hơn hai thập niên vừa qua, nền giáo dục Việt Nam đang có những bước tiến vượt bậc theo chiều hướng hiện đại hóa. Sự hiện đại hóa giáo dục ngày càng đồng bộ từ chương trình giảng dạy, nội dung dạy học, hạ tầng giáo dục, trang thiết bị giảng dạy và cả tư duy phát triển giáo dục… Để phát triển nền giáo dục hiện đại nhằm theo kịp với các nước trong khu vực và trên thế giới thì việc đầu tư phát triển công nghệ giáo dục là điều cần thiết và cũng là nhân tố mang tính quyết định.
Ngay từ các cháu học mẫu giáo đã bắt đầu làm quen với các thiết bị công nghệ, tạo nên một thị trường lớn mạnh về đồ chơi công nghệ giáo dục cho trẻ em. Từ những điện thoại ít tiền đến máy tính bảng… dành cho trẻ con. Quan trọng nhất chính là hàng loạt các phần mềm, các chương trình học tập, trò chơi mang tính giáo dục dành cho các bạn nhỏ vừa học vừa chơi. Từ những chương trình học bảng chữ cái cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh đều được tích hợp vào các trang thiết bị dành cho trẻ nhỏ học tập. Các cơ sở giáo dục cũng trở thành các doanh nghiệp công nghệ để phân phối các phần mềm học tập, các trò chơi phát triển tư duy cho trẻ nhỏ cũng như giúp các cháu làm quen với bảng chữ cái, học nhận diện các loại hoa quả, con vật, các màu sắc và các phép tính đơn giản đến những trò chơi phát triển tư duy… Tùy theo độ tuổi mà các cha mẹ có thể lựa chọn cho con cái những thiết bị, phần mềm phù hợp để chơi, để học.
Ở các bậc học phổ thông, nhu cầu về vận dụng công nghệ cũng khá lớn. Hầu hết các học sinh đều tìm kiếm các phần mềm để tự học vào ngoài giờ học chính quy. Nhiều học sinh giỏi ngoại ngữ còn vào truy cập các diễn đàn học tập ở nước ngoài để tiếp cận các bài giảng hay các vấn đề họ quan tâm. Những phần mềm học tập cũng được phát triển gắn với các nhu cầu của học sinh. Ở bậc đại học thì việc sử dụng công nghệ trở nên phổ biến. Sinh viên ngày nay không còn học tập một cách thủ công như trước mà gắn với đó là hàng loạt các trang thiết bị công nghệ giáo dục khác nhau. Các phương tiện công nghệ được sử dụng phổ biến, sinh viên có thể tiếp cận để tìm kiếm các giải pháp học tập, tiếp cận các bài giảng của các chuyên gia đầu ngành trong và ngoài nước, tham gia vào các diễn đàn để trao đổi chuyên môn đa quốc gia. Các phần mềm xử lý tư liệu, đặc biệt là phần mềm phân tích định lượng được sử dụng nhiều hơn trong học tập và nghiên cứu.
Đặc biệt, nhu cầu sử dụng công nghệ giáo dục trong hệ thống trường học cũng tăng lên mạnh mẽ. Từ trường mầm non đến các đại học hàng đầu đều trang bị những thiết bị, công cụ công nghệ cao vào giảng dạy. Thầy cô giờ không còn lên mục bảng để viết, để đọc nữa, mà thay vào đó là các phương tiện công nghệ để giảng dạy. Từ chuẩn bị bài giảng, trình bày bài giảng đến việc tương tác, thảo luận giữa giáo viên với học sinh, giữa các đồng nghiệp với nhau trong công việc chuyên môn đến công tác quản lý đều được sử dụng hệ thống công nghệ hiện đại. Tất cả những thay đổi này cho thấy nhu cầu về các sản phẩm công nghệ giáo dục ngày càng lớn hơn và trở thành yếu tố quan trọng trong quá trình hiện đại hóa giáo dục.
Thị trường rộng mở với các doanh nghiệp công nghệ
Thị trường sản phẩm công nghệ giáo dục được phân chi thành một số nhóm cơ bản: nhóm cung cấp trang thiết bị công nghệ giáo dục từ máy tính, máy chiếu, công cụ dạy học…; nhóm cung cấp đồ chơi công nghệ cho trẻ em; nhóm cung cấp phần mềm giáo dục; nhóm cung cấp giải pháp giáo dục… Các nhóm này đều hướng vào các thị phần khác nhau dựa vào đối tượng mà họ hướng tới trong thị trường sản phẩm công nghệ giáo dục. Những tập đoàn công nghệ lớn như VNPT, Viettel, FPT không ngừng nghiên cứu, mở rộng phát triển các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục và giành một một thị phần khá lớn ở các khu vực đô thị. Các doanh nghiệp công nghệ nước ngoài cũng quan tâm đến thị trường này ở Việt Nam nhưng việc tham gia vào phát triển vẫn còn dè dặt, hạn chế, chủ yếu hợp tác với các doanh nghiệp trong nước hoặc xuất nhập khẩu công nghệ qua các kênh từ hệ thống ngành giáo dục. Một điều quan trọng là phát triển sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục trở thành lĩnh vực hấp dẫn thu hút những người trẻ tuổi xây dựng doanh nghiệp khởi nghiệp. Các doanh nghiệp khởi nghiệp này lựa chọn những lĩnh vực nhỏ, vừa sức và phù hợp để phát triển các sản phẩm của mình theo xu hướng mới mẻ với các giải pháp được tối ưu hóa.
Mạng lưới giáo dục Chip Chip EDU là một ví dụ thành công trong khởi nghiệp ở lĩnh vực phát triển công nghệ giáo dục. Người xây dựng mạng lưới Chip Chip là một chàng trai Nghệ An, từng làm việc trong Tập đoàn FPT, sau đó ra nước ngoài học tập một thời gian, rồi về nước khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Sau gần 5 năm làm trong lĩnh vực công nghệ, anh nhận thấy phát triển công nghệ giáo dục là thị trường hấp dẫn. Nên anh tập trung vào xây dựng và phát triển mạng lưới giáo dục Chip Chip. Đây là mạng lưới cung cấp giải pháp dạy và học tiếng Anh cho các trẻ con từ 4 đến 12 tuổi, toàn bộ đều học online. Khác với các trung tâm dạy tiếng Anh online thuần túy, Chip Chip cung cấp các giải pháp giáo dục để trẻ em hoàn thiện tiếng Anh của mình một cách tự nhiên nhất. Dựa vào nhu cầu cụ thể của các bé và gia đình mà đội ngũ cán bộ của Chip Chip đưa ra những giải pháp giáo dục phù hợp và một lộ trình hiệu quả giúp bé hoàn thiện các kỹ năng từ cơ bản đến nâng cao. Quy mô hoạt động của Chip Chip mở rộng ra nhiều nước từ trong khu vực Đông Nam Á đến các quốc gia và vùng lãnh thổ khác như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, tạo nên một mạng lưới giáo dục rộng lớn dành cho trẻ em. Hiện tại, sau 6 năm phát triển, Chip Chip EDU đã có một đội ngũ giáo viên hơn 700 người đến từ nhiều nước khác nhau và cung cấp sản phẩm giáo dục cho hơn 8000 học sinh ở khu vực châu Á.
Hay như ở Nghệ An hiện tại, có hàng trăm doanh nghiệp vừa và nhỏ đang tham gia vào lĩnh vực phát triển các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục. Đây chính là đối tác quan trọng của các trường tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông trên toàn tỉnh trong quá trình hiện đại hóa giáo dục. Những doanh nghiệp này lựa chọn phát triển các sản phẩm công nghệ như cung cấp các trang thiết bị phục vụ dạy và học, các phần mềm quản lý tài liệu, giáo án điện tử và xây dựng các website của các trường học… Hầu như các trường học hiện tại đều có website để cung cấp thông tin và các trang thiết bị công nghệ hiện đại để dạy học. Những gói thiết bị lớn thường phải đấu thầu và tập trung vào các doanh nghiệp lớn, còn các doanh nghiệp vừa và nhỏ thì tập trung vào các dịch vụ nhỏ mà nhà trường có thể chủ động thỏa thuận và thực hiện.
Cạnh tranh khốc liệt giữa các nhà cung cấp sản phẩm công nghệ giáo dục
Thị trường sản phẩm công nghệ phụ vụ giáo dục phát triển không ngừng kèm theo đó là sự cạnh tranh gay gắt giữa các doanh nghiệp liên quan. Đó là quy luật của thị trường. Nếu các gói thầu lớn trong ngành giáo dục phải thực hiện đúng quy trình của Nhà nước quy định và chủ yếu là nhập khẩu từ nước ngoài với số vốn đầu tư rất lớn, thì các doanh nghiệp trong nước lại tập trung vào các sản phẩm giáo dục để cung cấp cho các nhà trường, các đơn vị, cơ quan trong hệ thống giáo dục. Bên cạnh đó là phát triển các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục để cung cấp ra thị trường dưới dạng hàng hóa, dịch vụ cho các gia đình hay các cơ quan quan tâm. Điều này cũng làm cho số lượng doanh nghiệp tham gia vào lĩnh vực này ngày càng phong phú hơn. Chủng loại sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục cũng trở nên đa dạng hơn và không ngừng được cải tiến. Nhưng điều đó cũng làm cho sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong lĩnh vực này trở nên khốc liệt hơn.
Một ông chủ của doanh nghiệp công nghệ thông tin ở thành phố Vinh cho biết: Sau khi tốt nghiệp đại học thì anh đi làm khá nhiều việc trong lĩnh vực truyền thông thông tin, nhưng sau đó lựa chọn công nghệ thông tin để khởi nghiệp khi có một ít kinh nghiệm và có mạng lưới xã hội khá rộng. Sản phẩm anh cung cấp là xây dựng các trang website cho các nhà trường, các doanh nghiệp, hỗ trợ quản trị, bổ sung, sửa chữa và phát triển quản trị mạng cho các đối tác khi dùng sản phẩm. Trong giai đoạn đầu khoảng 2011-2015, công ty của anh liên tiếp nhận được các hợp đồng từ các nhà trường, các doanh nghiệp khác ở các vùng nông thôn và một số ở thành phố. Công việc phát triển nhanh chóng khiến doanh thu công ty tăng vọt. Nhưng từ năm 2015, khi mà lĩnh vực này được nhiều doanh nghiệp quan tâm, kể các các công ty thuộc các tập đoàn lớn như VNPT, FPT hay Viettel thì sự cạnh tranh trở nên gay gắt. Có những đợt anh về các huyện tổ chức gặp gỡ, thảo luận và có cơ hội nhận được hợp đồng với hàng chục đơn vị từ các trường, các xã để xây dựng website, nhưng chỉ một hai ngày sau, khi anh rời địa bàn thì các công ty lớn hơn đã vào cuộc và sau cùng họ lựa chọn doanh nghiệp lớn hơn vì có giá thành rẻ hơn. Và những chuyện như vậy xẩy ra không chỉ một lần. Càng ngày, kinh doanh các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục càng cạnh tranh gay gắt hơn.
Sự cạnh tranh gay gắt giữa các nhà cung cấp một mặt làm cho các doanh nghiệp phải không ngừng nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm giá thành để tiếp cận khách hàng, làm cho người tiêu dùng cũng được tiếp cận các sản phẩm tốt nhất với giá thấp hơn. Mặt khác, sự cạnh tranh gay gắt cũng gây ra những hệ lụy tiêu cực, đó là sự móc nối giữa các cơ quan và doanh nghiệp để cung cấp các sản phẩm chất lượng kém, nhiều doanh nghiệp để cạnh tranh đã thu mua các sản phẩm là hàng nhái, hàng giả cung cấp ra thị trường với giá rẻ nhưng không đảm bảo chất lượng… Những điều đó cũng gây ra nhiều vấn đề bất cập và bắt buộc phải có sự quản lý chặt chẽ đối với thị trường cung cấp sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục.
Cần có sự quản lý chặt chẽ thị trường sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục
Hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng đang trở thành vấn nạn đối với đất nước ta. Và cuộc chiến chống hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng đang được Đảng, Nhà nước và mọi người dân quan tâm. Trong thị trường sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục cũng không phải ngoại lệ. Hàng loạt các sản phẩm công nghệ cho trẻ em được đưa bán trên thị trường nhưng không được kiểm định chất lượng. Phần lớn các sản phẩm này được nhập lậu từ Trung Quốc với giá rẻ và về Việt Nam bán với giá cao gấp vài ba lần, thậm chí gấp dăm bảy lần nhưng lại vẫn rẻ so với các sản phẩm khác. Không nói về độ bền hay chất lượng giáo dục trong đó, mà những bậc phụ huynh lo lắng nhất chính là nó ảnh hưởng đến sức khỏe của con cái. Các sản phẩm giáo dục dành cho trẻ em ngày càng nhiều nhưng cũng cần phải kiểm soát kỹ bởi các cháu còn non nhỏ nên dễ bị ảnh hưởng sức khỏe. Về nội dung giáo dục của các sản phẩm này cũng cần phải được kiểm soát sao cho phù hợp. Hay các sản phẩm công nghệ giáo dục khác cũng cần phải được kiểm soát chặt chẽ, từ công cụ dạy, học đến các giải pháp giáo dục, các phần mềm quản lý… đều cần xem xét độ phù hợp với môi trường văn hóa xã hội của những người sử dụng. Những điều này đòi hỏi phải quản lý chặt chẽ thị trường cung cấp sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục.
Quản lý thị trường sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục cần tập trung vào một số vấn đề chính. Trước hết là cần có chính sách cụ thể để giải quyết các vấn đề phát triển công nghệ giáo dục, tạo ra một thị trường sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục một cách lành mạnh và đạt hiệu quả cao. Có chính sách hỗ trợ và ưu tiên cho các doanh nghiệp công nghệ giáo dục trong nước nhằm hạn chế nhập khẩu từ nước ngoài đồng thời kích thích phát triển khoa học công nghệ quốc gia trong lĩnh vực giáo dục. Quản lý nội dung các sản phẩm công nghệ giáo dục để tránh các sản phẩm có nội dung đi ngược lại với văn hóa truyền thống dân tộc, với thuần phong mỹ tục của con người Việt Nam. Các sản phẩm trước khi gia nhập thị trường cần được kiểm định chất lượng, kiểm tra nguồn gốc để đảm bảo sự an toàn cho người sử dụng. Thắt chặt quản lý thị trường sản phẩm công nghệ giáo dục cần được cơ quan quản lý thị trường quan tâm và phối hợp với các cơ sở giáo dục thực hiện một cách nghiêm túc và liên tục.
Trong quá trình hiện đại hóa giáo dục, phải xem phát triển sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục là nhân tố quan trọng, là cơ sở thiết yếu. Trong bối cảnh công nghệ 4.0, mọi thứ đều dựa vào công nghệ, nên giáo dục mà tách rời công nghệ là điều không thể. Chúng ta cần hội nhập với thế giới. Và nền tảng để đất nước, để con người Việt Nam hội nhập với thế giới mà vẫn giữ được chính mình chính là giáo dục. Vậy nên, quản lý chặt chẽ thị trường công nghệ giáo dục chính là đảm bảo sự phát triển của giáo dục trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 một cách bền vững và lành mạnh.
Phát triển sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục lấy con người làm trung tâm
Giáo dục xét cho cùng là vấn đề con người và giáo dục phát triển phải dựa trên việc lấy con người làm trung tâm. Sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục được coi là có chất lượng khi nó phục vụ nhu cầu của con người một cách lành mạnh, phù hợp và hiệu quả. Một thực trạng hiện tại mà chúng ta phải chứng kiến là hàng triệu đứa trẻ đang mải mê với điện thoại, với các trò chơi điện tử. Đa phần các trò chơi mà các cháu đang say mê lại là những trò chơi vô bổ, không có tính giáo dục, nhưng lại ảnh hưởng mạnh mẽ đến sức khỏe, đến tâm sinh lý của các cháu. Vậy nên làm sao phát triển các sản phẩm công nghệ vừa có tính giáo dục, vừa ít ảnh hưởng đến sức khỏe của các cháu là điều vô cùng quan trọng. Nó quyết định đến tương lai của thế hệ trẻ, cũng là tương lai của quê hương, đất nước. Thế nên, cần phải có định hướng cụ thể trong xây dựng và phát triển các sản phẩm công nghệ giáo dục lấy con người làm trung tâm, lấy văn hóa – giáo dục làm mục tiêu.
Một ví dụ cho thấy việc vận dụng công nghệ một cách phù hợp vào giáo dục để tạo ra những trò chơi thu hút được các em học sinh và cũng đưa lại những giá trị giáo dục lành mạnh như cách Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Kon Tum (nay là tỉnh Quảng Ngãi) đã làm chứng tỏ điều đó. Dựa trên nền tảng các trò chơi nổi tiếng trên truyền hình như: Ai là triệu phú, Chiếc nón kỳ diệu… Sở Giáo dục và Đào tạo Kon Tum đã xây dựng lại với các nội dung về văn hóa và con người Kon Tum rồi khuyến khích các em học sinh vào tham gia chơi online với những phần thưởng nhỏ theo tháng, theo quý. Hàng ngàn học sinh ở các trường học đã tham gia và qua đó đã truyền bá văn hóa địa phương một cách rộng rãi, cũng giúp cho các em học sinh có chương trình giải trí thú vị và lành mạnh trong thời gian nghỉ học. Hay vừa qua, Sở Giáo dục và Đào tạo Kon Tum cũng phối hợp với Viện Dân tộc học Việt Nam xây dựng một chương trình trò chơi tìm hiểu về văn hóa của dân tộc Brâu và dân tộc Rơ Măm – là hai dân tộc thiểu số rất ít người trong tỉnh. Chương trình này đã thu hút được nhiều học sinh gồm các cá nhân và các nhóm tham gia, qua đó góp phần tìm hiểu và quảng bá bản sắc văn hóa của hai cộng đồng này. Đây chính là những minh chứng cho việc xây dựng các sản phẩm công nghệ giáo dục phù hợp lấy con người làm trung tâm.
Tóm lại, thương mại hóa các sản phẩm công nghệ phục vụ giáo dục đang được nhiều người quan tâm và trở thành một lĩnh vực quan trọng trong quá trình hiện đại hóa giáo dục. Sự phát triển của thị trường sản phẩm công nghệ giáo dục giúp cho người dân, cho các cơ sở giáo dục được tiếp cận với nhiều sản phẩm giáo dục hiện đại hơn, làm cho công việc dạy và học được thuận tiện hơn, tiếp cận được với nhiều tri thức hơn. Đây là một bước tiến lớn đối với sự phát triển của giáo dục trong bối cảnh công nghệ 4.0. Tuy nhiên, để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của các sản phẩm công nghệ giáo dục thì cần phải thắt chặt quản lý thị trường các sản phẩm này. Quan trọng hơn, phải hướng đến phát triển các sản phẩm công nghệ giáo dục lấy con người làm trung tâm nhằm tạo ra những lợi ích bền vững để phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.
Bình Nguyễn
