Chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe là vấn đề quan trọng trong đời sống của mọi cộng đồng và người Mông ở miền Tây Nghệ An cũng không ngoại lệ. Chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe trong xã hội truyền thống gắn với vai trò của thầy lang. Hiện nay, dù có giảm sút nhưng vai trò của thầy lang vẫn rất quan trọng. Nghề thầy lang cũng gắn với những nghi lễ nhất định, trong đó có nghi lễ quan trọng là thờ cúng ma cây thuốc. Thờ cúng ma cây thuốc không chỉ là niềm tin thiêng liêng vào sức mạnh siêu nhiên mà còn là sự tôn trọng nghề nghiệp, là sự thể hiện của đạo đức nghề y mà thầy lang theo đuổi.
Người Mông sống ở vùng núi cao, chủ yếu giữa các rừng già và các đỉnh núi. Họ đối diện với những điều kiện tự nhiên vô cùng khắc nghiệt. Cùng với đó là sự cách xa các trung tâm có điều kiện y tế phát triển. Vậy nên y học cổ truyền là nhân tố có vai trò quan trọng đối với đời sống của họ. Qua nhiều thế hệ đúc rút kinh nghiệm và trao truyền, người Mông đã hình thành và phát triển một hệ thống tri thức dân gian về y học cổ truyền đa dạng và phong phú nhằm phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe và chữa bệnh của con người. Bệnh tật trong quan niệm của người Mông không chỉ là vấn đề của cơ thể, mà còn là vấn đề của linh hồn. Nên chữa bệnh cũng phải chữa cả thân thể lẫn linh hồn. Do vậy, các nghi lễ liên quan đến chăm sóc sức khỏe cũng giữ vai trò quan trọng. Và nó gắn với thầy lang – người quan trọng nhất phụ trách việc chăm lo sức khỏe và chữa bệnh cho người dân trong bản.
Trong đời sống tín ngưỡng tôn giáo truyền thống, người Mông theo quan niệm vạn vật hữu linh. Họ tin rằng, mọi thứ, dù là con người, con vật, cây cối, sống suối, rừng già… đều có linh hồn và đều cần phải quan tâm. Họ gọi các linh hồn là ma và phân biệt ma tốt và ma xấu. Ma tốt là những ma có thể bảo vệ con người, còn ma xấu có thể làm hại con người cả trực tiếp và gián tiếp. Vì tin rằng mọi thứ đều có linh hồn nên họ cũng ứng xử với những động vật, thực vật hay môi trường khác đều rất tôn trọng. Hầu như các nghi lễ quan trọng của người Mông đều gắn với quan niệm vạn vật hữu linh này. Trong đó, với những người thầy lang thì đó là tục cúng ma cây thuốc.
Để hiểu hơn về tập tục thờ cúng ma cây thuốc, chúng tôi đã gặp bà Và Y Sềnh, thầy lang người Mông ở bản Hợp Thành, xã Xá Lượng, huyện Tương Dương để trò chuyện. Bà Sềnh năm nay 55 tuổi, hành nghề thầy lang hơn ba mươi năm qua. Trong nhà bà Sềnh có một bàn thờ cúng ma cây thuốc 5 tầng, là một bàn thờ thuộc diện lớn trong các gia đình người Mông trong bản cũng như trong khu vực. Bà Sềnh cho biết từ nhỏ bà đã được theo cha là một thầy lang đi chữa bệnh cứu người. Bà được cha chỉ dạy nhiều thứ khi đưa đi lấy thuốc trong rừng hay đi chữa bệnh trong bản. Từ chuyện làm sao để tìm cây thuốc, rồi lấy cây thuốc như thế nào cho hợp lý. Người Mông không đào hết cả gốc cây thuốc mà thường giữ lại một phần và ghi nhớ vị trí cây thuốc đó để tạo điều kiện cho cây thuốc không bị mất đi, khi cần có thể tìm được. Một thầy lang giỏi là biết nhiều cây thuốc ở trong rừng để đi lấy khi cần thiết. Sau đó mới học các bài thuốc chữa bệnh, tức là việc pha chế, phối hợp những cây thuốc với nhau theo một tỷ lệ hợp lý để chữa các bệnh khác nhau sao cho hiệu quả. Sau đó, bà còn được một người bác là anh trai của cha cũng là một thầy lang uy tín dạy thêm. Khi bà lấy chồng thì xin được lập bàn thờ cây thuốc để làm thầy lang riêng. Từ đó bà trở thành một thầy lang uy tín trong bản Hợp Thành.
Bà Sềnh cho rằng tập tục thờ cúng ma cây thuốc là nghi lễ quan trọng của các thầy lang người Mông. Ở đó, rất nhiều mối quan hệ khác nhau được thể hiện trong tập tục này. Trước hết, tục thờ cúng mà cây thuốc thể hiện sự tôn trọng đối với tự nhiên, cụ thể là với các cây thuốc – vốn là dược liệu trực tiếp để cứu chữa bệnh tật cho con người. Người Mông cho rằng cây thuốc cứu người không chỉ vì trong nó có những hợp chất chữa được bệnh tật, mà còn vì ma của cây thuốc đó qua sự nhờ vả của thầy lang đã ra tay cứu giúp cho người bệnh khỏe lại, bảo vệ linh hồn của họ trước sự xâm nhập của bệnh tật. Tiếp nữa, thờ cúng ma cây thuốc cũng là một tập tục thiêng liêng liên quan đến sự truyền thụ tri thức nghề nghiệp. Khi một người muốn học để thành thầy lang thì phải tìm một thầy lang đã nổi danh để học tập. Không dễ để tìm được những bậc thầy uy tín, thường họ truyền thụ cho con cháu trong nhà. Khi nhận học trò thì thầy lang phải làm lễ xin ma cây thuốc. Trong quá trình học, ngoài dạy về kiến thức liên quan đến bệnh tật, thầy còn dạy về vai trò, đạo đức của một thầy lang. Và khi học trò đủ giỏi để ra ngoài chữa bệnh cho người khác thì cũng phải làm một nghi lễ trước bàn thờ ma cây thuốc để được công nhận. Bên cạnh đó, tục thờ cúng ma cây thuốc cũng thể hiện sự tôn trọng nghề nghiệp của thầy lang, sự biết ơn đến những người đã dạy dỗ mình, biết ơn đến thần linh (là ma cây thuốc) đã hỗ trợ mình. “Cây thuốc cũng có linh hồn. Mình lấy cây thuốc ra khỏi rừng để chữa bệnh cho người khác là làm tổn thương đến nó. Nên phải làm lễ cúng để xin phép được lấy cây thuốc, và cũng xin nhờ ma cây thuốc phù hộ giúp đỡ người bệnh nhanh khỏi. Vì nghĩ cây thuốc luôn có ma bảo vệ nên thầy lang không bao giờ tận diệt cây thuốc mà phải bảo vệ và khai thác một cách hợp lý”. Bà Và Y Sềnh chia sẻ.
Khiêm tốn hơn bà Sềnh, bà Hạ Y Mỹ – một thầy lang ở bản Huồi Giảng 1, xã Tây Sơn, huyện Kỳ Sơn cũng lập một bàn thờ ma cây thuốc trong nhà. Nhưng bàn thờ trong nhà bà chỉ là một tấm gỗ nhỏ gắn vào tường nhà, trên đó để một bình hương, một lọ hoa, một cái bát, một cái đĩa và ba cái chén bằng tre. Bà Mỹ cũng là một thầy lang uy tín trong bản, được học về chữa bệnh từ trong gia đình, rồi hành nghề lấy thuốc chữa bệnh cho bà con trong bản và cả trong vùng Tây Sơn. Bà Mỹ chia sẻ rằng, mỗi một người Mông khi làm thầy lang thì đều nghĩ đến trách nhiệm cứu chữa người bệnh. Và khi cứu chữa được cho một người thì họ đều biết ơn đến ma cây thuốc. Nếu không có ma cây thuốc giúp đỡ thì họ sẽ không có thể làm được nghề lấy thuốc chữa bệnh cho người khác. Nên thờ cúng ma cây thuốc cũng là thể hiện sự trân trọng nghề nghiệp, biết ơn đối với cây thuốc, đối với tự nhiên và đối với những người dạy mình thành nghề.
Hầu như ở các bản người Mông đều có một hai thầy lang hành nghề lấy thuốc chữa bệnh. Trong nhà họ đều có bàn thờ cây thuốc. Nghi lễ thờ cúng ma cây thuốc phổ biến trong đời sống người Mông. Thường thì, vào dịp đầu năm và cuối năm, người thầy lang đều làm một cái lễ để thờ cúng ma cây thuốc. Họ làm thịt một con gà và một vò rượu, để lên bàn thờ ma cây thuốc và cầu khấn cho công việc lấy thuốc cứu người của họ được may mắn, hiệu quả. Cầu cho họ cứu giúp được nhiều người khỏi bệnh tật. Đây cũng như một lời tuyên thệ rằng họ sẽ tuân thủ những quy tắc của một thầy lang là tận tâm cứu người cũng như giữ gìn, bảo vệ nguồn thuốc. Trước khi đi một chuyến dài vào rừng sâu lấy những cây thuốc quan trọng thì thầy lang cũng làm lễ cúng ma cây thuốc để mong thuận lợi tìm được cây thuốc mình cần. Có những trường hợp bệnh nặng chữa lâu không khỏi thì thầy lang cũng làm lễ cúng ma cây thuốc để cầu mong hỗ trợ cho mình cứu chữa cho bệnh nhân được khỏi bệnh.
Nói về tục thờ cúng ma cây thuốc của người Mông, TS Trần Hữu Sơn, một nhà dân tộc học có nhiều năm nghiên cứu về dân tộc này cho rằng đây là một sự biểu hiện đa diện của tín ngưỡng tôn giáo. Đó là thể hiện quan niệm vạn vật hữu linh, tôn thờ thiên nhiên và con người chỉ là một phần nhỏ trong thiên nhiên rộng lớn. Nó cũng thể hiện quan niệm chữa bệnh cho con người bằng tâm linh. Qua đó, tục này cũng cho thấy sự tôn trọng nghề nghiệp của các thầy lang người Mông. Họ xem ma cây thuốc như là các bậc “tổ nghề”, các đấng tối cao hỗ trợ, giúp đỡ họ trong việc lấy thuốc cứu người. Nói về bàn thờ ma cây thuốc của người Mông ở miền Tây Nghệ An, TS Trần Hữu Sơn cho biết, hơn ba mươi năm trước, khi khảo sát về người Mông ở Mường Lống (Kỳ Sơn) ông thấy bàn thờ chỉ là một ngăn gỗ rất đơn giản để đặt bình hương và bình hoa. Hiện tại, ở Tây Sơn và một số bản người Mông ở Kỳ Sơn vẫn làm đơn giản như vậy. Trường hợp làm bàn thờ nhiều tầng như ở bản Hợp Thành là sự biến đổi. Nhưng điều đó không làm thay đổi ý nghĩa và giá trị của tập tục này trong đời sống văn hóa người Mông.
Thiên Trang
