LTS: Cơ chế hoạt động của các tổ chức nhà văn trên thế giới là một vấn đề quan trọng giúp nhìn rõ cách các hội nhà văn, hiệp hội tác giả và thiết chế văn chương vận hành trong bối cảnh hiện đại. Từ việc phân tích cơ chế hoạt động của các tổ chức nhà văn trên thế giới ở nhiều khu vực như châu Á, châu Âu, Bắc Mĩ đến việc so sánh với thực tiễn trong nước, bài viết của Tiến sĩ Hà Thanh Vân gợi mở những cách tiếp cận mới nhằm nâng cao vai trò, hiệu quả và vị thế của Hội Nhà văn Việt Nam trong đời sống văn học đương đại. Bài viết dài nên Tạp chí Sông Lam trân trọng mời bạn đọc theo dõi đầy đủ qua 5 kì, mời quý vị theo dõi từ Kì 1 tại đây, Kì 2 tại đây, còn dưới đây là Kì 3:
Kì 3: Mô hình hoạt động của Hội Nhà văn Đức
Mô hình của Đức được xem là hình mẫu về việc nhà nước hỗ trợ văn học mà không can thiệp vào chuyên môn. Tổ chức mà thường gọi là Hội Nhà văn Đức hiện nay là Verband deutscher Schriftstellerinnen und Schriftsteller (VS). Điểm đặc biệt là VS không phải một hội nhà văn do nhà nước bao cấp, mà là một bộ phận của công đoàn dịch vụ quốc gia Đức. Ngay trên trang web chính thức, VS được giới thiệu là tổ chức đấu tranh cho quyền lợi của người viết và cho mức thù lao xứng đáng.
Mô hình này cho thấy điều gì? Trước hết, nhà văn ở Đức được nhìn nhận như một lao động sáng tạo có quyền lợi nghề nghiệp, chứ không chỉ là một chủ thể tinh thần hay biểu tượng văn hóa. Việc đặt hội nhà văn trong một công đoàn lớn khiến VS có chỗ dựa về pháp lí, quyền thương lượng tập thể, tư vấn quyền lợi, có tiếng nói chính sách và tính liên kết với các ngành lao động sáng tạo khác. Đây là tính chất nghiệp đoàn, không phải tính chất hành chính.
Về tài chính, Hội Nhà văn Đức vận hành bằng phí hội viên, dùng để duy trì hoạt động công đoàn và cũng là quĩ hỗ trợ đình công. Điều này cho phép khẳng định cốt lõi của Hội Nhà văn Đức là cơ chế xã hội hóa nghề nghiệp dựa trên hội phí và hệ thống công đoàn, chứ không phải tổ chức được nuôi bằng ngân sách nhà nước thường xuyên. Hội Nhà văn Đức đóng vai trò quan trọng trong việc quản lí và thu phí bản quyền thông qua tổ chức VG Wort (Verwertungsgesellschaft Wort). Nếu Hội Nhà văn (VS) là nơi bảo vệ quyền lợi về mặt chính trị và nghiệp đoàn, thì VG Wort là nơi trực tiếp thu tiền và chi trả nhuận bút cho nhà văn từ những nguồn mà cá nhân tác giả không thể tự kiểm soát được.
VG Wort là một hiệp hội phi lợi nhuận được nhà nước ủy quyền để thực hiện quyền tác giả. Nhiệm vụ chính của họ là thu phí từ việc sử dụng thứ cấp các tác phẩm viết như sách, bài báo, nội dung số. Đây là điểm cực kỳ văn minh trong luật bản quyền của Đức. Tiền cho nhà văn không đến từ việc bán sách trực tiếp, mà đến từ phí thiết bị (Levies). Mỗi khi bạn mua một chiếc máy in, máy photocopy, máy quét, hay thậm chí là một chiếc máy tính hoặc USB tại Đức, một phần nhỏ số tiền đó được trích ra để đóng vào quĩ của VG Wort. Lý do là những thiết bị này có khả năng sao chép tác phẩm của nhà văn. Ngoài ra còn có phí thư viện (Library Wage) là nhà nước trả tiền cho VG Wort dựa trên số lượt mượn sách tại các thư viện công cộng. Tiền phí còn đến từ việc sử dụng tác phẩm trong giáo dục, tức là tiền thu từ các trường đại học, trường phổ thông khi họ sử dụng các đoạn trích văn học trong giáo trình hoặc bài kiểm tra.
Hàng năm, VG Wort sẽ chia số tiền thu được cho các tác giả và nhà xuất bản đã đăng kí với tổ chức này. Tức là nhà văn phải đăng kí danh mục tác phẩm của mình với VG Wort để được trả tiền bản quyền. Một ví dụ cụ thể là nhà văn, nhà báo có một bài báo hoặc bài viết chuyên sâu trên mạng đạt trên 1.500 lượt đọc/năm và có độ dài trên 1.800 ký tự) sẽ được VG Wort trả một khoản tiền mặt cố định là khoảng vài chục Euro mỗi bài. Nhiều nhà báo tự do tại Đức sống tốt nhờ vào khoản tích lũy từ hàng trăm bài viết cũ vẫn đang được đọc trên mạng. Thông thường, số tiền thu được sẽ được chia theo tỉ lệ, ví dụ 70% cho tác giả và 30% cho nhà xuất bản hoặc nơi xuất bản.
Khi liên hệ với Việt Nam, tổ chức VG Wort là một gợi ý hoàn hảo cho việc xã hội hóa bảo vệ bản quyền. Thứ nhất đó là tính công bằng. Nó đảm bảo nhà văn vẫn có thu nhập ngay cả khi sách của họ bị photocopy hoặc cho mượn miễn phí ở thư viện. Thứ hai là tính tự động vì nhà văn không cần đi kiện từng người photocopy sách của mình; VG Wort làm việc đó thông qua thu phí trên đầu thiết bị bán ra. Thứ ba là minh bạch. VG Wort quản lý tiền và chia cho tất cả mọi người có đăng kí, không phân biệt là nhà văn nổi tiếng hay người mới vào nghề.
Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là văn học Đức đứng hoàn toàn ngoài nguồn lực công. Thay vì cấp kinh phí hoạt động thường xuyên cho bộ máy Hội, Nhà nước Đức hoặc các tiểu bang thường tài trợ theo dự án. Ví dụ như các chương trình quảng bá văn học Đức ra nước ngoài, các ngày hội đọc sách hoặc các giải thưởng văn học quốc gia. Một số hoạt động cụ thể của Hội Nhà văn Đức, nhất là ở cấp bang, có thể nhận hỗ trợ từ chính quyền địa phương hoặc thiết chế văn hóa công của bang. Chẳng hạn, hoạt động văn học Literaturtage 2025 của bang Nordrhein-Westfalen do Hội Nhà văn bang tổ chức có ghi rõ việc vào cửa miễn phí do được tài trợ và các năm trước, chính chuỗi Literaturtage này đã được thực hiện với sự hỗ trợ của thành phố đăng cai, các tổ chức văn học bang và có năm được tài trợ bởi Bộ Văn hóa và Khoa học bang Nordrhein-Westfalen. Điều đó cho thấy ở Đức, hội nhà văn có thể là tổ chức xã hội hóa, nhưng các dự án văn học cụ thể vẫn có thể tiếp cận nguồn tài trợ công.
Hội Nhà văn Đức hoạt động theo cơ chế xã hội hóa nghề nghiệp, tự quản lí, tự đóng phí. Nhà nước không can thiệp vào nội dung xuất bản sách hay việc quản trị Hội nhưng đóng vai trò là bà đỡ thông qua hệ thống an sinh xã hội đặc thù và các quỹ hỗ trợ sáng tác công khai, minh bạch.
Chính phủ Đức không trực tiếp trả lương hay nuôi bộ máy của VS, nhưng nhà nước hỗ trợ giới văn nghệ sĩ, trong đó có hội viên VS thông qua các cơ chế văn hóa như Quĩ Văn học Liên bang (Deutscher Literaturfonds). Đây là nguồn tài trợ lớn từ ngân sách nhà nước. Các nhà văn, không chỉ hội viên VS, có thể nộp đơn xin học bổng sáng tác, hỗ trợ xuất bản từ quĩ này.
Nếu Hội Nhà văn Đức đại diện cho mặt nghiệp đoàn bảo vệ quyền lợi nhà văn thì Quĩ Văn học Đức (Deutscher Literaturfonds) lại đại diện cho mặt thiết chế bảo trợ văn học. Trên website giới thiệu chính thức, Quĩ Văn học Đức được mô tả là thiết chế duy nhất ở Cộng hòa Liên bang Đức hỗ trợ văn học đương đại tiếng Đức trên phạm vi liên vùng, độc lập với thị trường và vượt ra ngoài định hướng chính trị trực tiếp; trách nhiệm về nhiệm vụ, mục tiêu và quyết định được trao cho bảy hiệp hội văn học đã sáng lập quĩ từ năm 1980. Tiền tài trợ của Quĩ Văn học Đức do Der Beauftragte der Bundesregierung für Kultur und Medien (BKM), tức là Ủy ban Văn hóa và Truyền thông Liên bang cấp. Đây là nguồn tiền thuế của dân được phân bổ cho mục tiêu phát triển văn hóa quốc gia. Trong bối cảnh chính sách văn hóa Đức, BKM là cơ quan liên bang tài trợ cho các dự án, thiết chế văn hóa có ý nghĩa quốc gia. Nói cách khác, Quĩ Văn học Đức là một ví dụ tiêu biểu của việc dùng nguồn lực công để bảo vệ sáng tác, nhưng giao quyền chuyên môn cho giới văn học. Đây là một chi tiết rất quan trọng. Nó cho thấy văn học ở Đức không bị đẩy hoàn toàn vào cơ chế bán được bao nhiêu sách thì sống bấy nhiêu. Nhà nước và giới văn học cùng tạo nên một vùng đệm để hỗ trợ sáng tác có chất lượng cao, kể cả khi nó không phải là dòng văn học thương mại dễ bán. Trong nền kinh tế thị trường, đây là một cách bảo vệ tính đa dạng và chiều sâu của đời sống văn học. Dù nhận tiền từ nhà nước, Quĩ hoạt động như một hiệp hội dân sự tự trị. Hội đồng quản trị và Ban giám khảo bao gồm các nhà văn, nhà phê bình tên tuổi và đại diện các tổ chức văn học, trong đó có Hội Nhà văn Đức để đảm bảo tính chuyên môn, tránh sự can thiệp chính trị vào nội dung sáng tác.
Với ngân sách từ 7 – 10 triệu Euro/năm, Quĩ Văn học Đức hoạt động độc lập với Hội Nhà văn Đức. Về các hoạt động cụ thể, Quĩ Văn học Đức trao các học bổng sáng tác cho tác giả, hỗ trợ dự án và trao các giải thưởng văn học. Các học bổng này dành riêng các tác giả chuyên nghiệp viết bằng tiếng Đức, được hiểu như một hình thức tôn vinh, nhằm phục vụ việc sáng tạo những tác phẩm có chất lượng cao và vượt trội. Lịch sử hỗ trợ của quĩ cho thấy từ năm 1981 đã có rất nhiều tác giả được nhận tài trợ. Quĩ cấp khoảng 3.000 Euro/tháng để nhà văn chỉ việc ở nhà viết sách. Thời gian cấp học bổng sáng tác từ 3 tháng đến 12 tháng, tùy từng trường hợp. Nhà văn không cần phải là hội viên Hội Nhà văn Đức mới được nhận tiền; mà chỉ cần bản thảo của họ có chất lượng và họ đã có quá trình hoạt động chuyên nghiệp. Việc nhận tài trợ từ Quĩ Văn học Đức rất cạnh tranh và được coi là một chứng chỉ đảm bảo cho tên tuổi của nhà văn. Chất lượng nghệ thuật là điều kiện tiên quyết. Ban giám khảo đánh giá dựa trên bản thảo hoặc đề cương chi tiết của tác phẩm. Người nộp đơn phải chứng minh được quá trình hoạt động văn học chuyên nghiệp, cụ thể là đã có tác phẩm xuất bản trước đó bởi các nhà xuất bản uy tín và Quĩ không chấp nhận hình thức tự bỏ tiền xuất bản. Các dự án dịch thuật văn học có thể nhận mức hỗ trợ từ 5.000 đến 15.000 Euro tùy thuộc vào độ khó và độ dài của tác phẩm. Quĩ cũng dành khoảng 1 triệu Euro/năm cho các dự án văn học thử nghiệm, sự kiện đọc sách và quảng bá văn học đương đại. Quĩ còn tài trợ cho các nhà xuất bản để in những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao nhưng khó bán, hoặc chi phí in ấn đắt đỏ như thơ, tiểu luận chuyên sâu, hoặc các tác phẩm thử nghiệm. Quĩ hỗ trợ các thư viện công cộng mua các tác phẩm văn học đương đại để đảm bảo sách của các tác giả được tiếp cận với công chúng. Khác với mô hình ở một số quốc gia, nơi quyền lợi đi đôi với thẻ hội viên, Quĩ Văn học Đức hoạt động dựa trên nguyên tắc chất lượng tác phẩm và tính chuyên nghiệp, chứ không dựa trên tư cách thành viên của bất kì hội đoàn nào.
Bài học lớn từ Đức nằm ở chỗ hội nhà văn và quĩ văn học là hai công cụ khác nhau. Một bên lo đại diện nghề nghiệp, bảo vệ quyền lợi và tiếng nói của giới cầm bút; bên kia lo hỗ trợ tài chính cho sáng tác, dịch thuật, giải thưởng và các dự án văn học. Khi hai chức năng này được phân biệt tương đối rõ, cả hệ thống sẽ linh hoạt hơn.
Ngoài ra còn có giải thưởng Văn học Đức (Deutscher Buchpreis) được trao hàng năm do Hiệp hội Kinh doanh Sách Đức tổ chức, nhưng nó thường phối hợp mật thiết với các quỹ hỗ trợ, với giải nhất là 25.000 Euro. 5 tác giả vào vòng chung kết (Shortlist) mỗi người nhận 2.500 Euro.
Hệ thống an sinh xã hội dành cho văn nghệ sĩ (Künstlersozialkasse – KSK) là điểm ưu việt nhất. Nhà nước Đức coi nhà văn là loại hình lao động đặc biệt, nên Chính phủ hỗ trợ khoảng 50% mức đóng bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế cho họ. Điều này giúp các nhà văn giảm bớt gánh nặng tài chính nếu họ là nhà văn tự do. Đây là khoản hỗ trợ âm thầm nhưng cực kì quan trọng để nhà văn yên tâm làm nghề đến khi già yếu. Tuy nhiên để được hưởng chế độ bảo hiểm xã hội văn nghệ sĩ (KSK) thì nhà văn phải chứng minh được việc viết lách là nguồn thu nhập chính. Lúc này, việc có thẻ hội viên Hội Nhà văn lại là một bằng chứng rất có giá trị trước cơ quan bảo hiểm. Do vậy, điều này có thể là một cơ chế tham khảo tốt cho Hội Nhà văn Việt Nam.
Sự kết hợp của bộ tứ gồm Hội Nhà văn (VS) nhằm bảo vệ quyền lợi lao động mang tính chất nghiệp đoàn); Quĩ Văn học Đức cấp học bổng sáng tác và trao giải thưởng; Tổ chức VG Wort thu và chi trả phí bản quyền; Quĩ KSK hỗ trợ bảo hiểm an sinh xã hội, tạo nên một hệ sinh thái giúp nhà văn Đức có thể sống chuyên nghiệp với nghề.
(còn nữa)
Hà Thanh Vân
