Nếu Tuyên ngôn Độc lập là khẳng định với quốc tế rằng “Việt Nam đã trở thành một dân tộc tự do”, thì Hiến pháp 1946 là lời cam kết nhà nước mới sẽ vận hành trong khuôn khổ luật định, quyền con người và quyền công dân được tuyên bố rõ ràng, dân chủ đi qua lá phiếu và thủ tục. Vì thế, bản hiến pháp đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không chỉ là một văn bản pháp lý, mà còn là một sự kiện văn hóa: Một cuộc “khai hóa pháp quyền” cho xã hội Việt Nam hiện đại.
Điều đáng chú ý là bản hiến pháp ấy ra đời trong hoàn cảnh cực kỳ khắc nghiệt. Chiến tranh rình rập, thù trong giặc ngoài, nạn đói còn ám ảnh, tài chính cạn kiệt, bộ máy hành chính chưa định hình. Trong bối cảnh đó, lẽ ra chính quyền non trẻ có thể biện minh cho sự trì hoãn các chuẩn mực dài hạn để lo việc cấp bách trước mắt. Nhưng sự lựa chọn lại diễn ra theo chiều ngược lại: Tổ chức tổng tuyển cử phổ thông đầu phiếu, lập Ủy ban dự thảo hiến pháp, tranh luận công khai ở nghị trường, rồi biểu quyết thông qua. Bản thân trình tự ấy là một tuyên bố văn hóa – chính trị: quyền lực chỉ chính danh khi được đặt trong khuôn khổ hiến định và đi qua lá phiếu; nhà nước mới không coi mình là “người ban ơn” mà là “người chịu ràng buộc” trước nhân dân.
Quy trình lập hiến thể hiện tinh thần dung nạp và đối thoại. Từ sắc lệnh thành lập Ủy ban dự thảo, đến Tiểu ban Hiến pháp được bầu trong Quốc hội khóa I, rồi mở rộng thành phần để có tiếng nói của nhiều đảng phái, thành phần xã hội, vùng miền, kể cả đồng bào thiểu số; từ việc công bố dự thảo đến tranh luận trên nghị trường; và cuối cùng là tỷ lệ tán thành áp đảo khi thông qua – tất cả cho thấy một khí chất chính trị mới: khác biệt được xử lý bằng thủ tục, bằng lý lẽ, chứ không bằng áp đặt. Trong thiết kế ấy, nhân dân được xác lập là chủ thể tối hậu của quyền lập hiến thông qua cơ chế phúc quyết khi sửa đổi hiến pháp. Soạn hiến pháp, theo nghĩa đó, trở thành một “nghi lễ công dân”: xã hội hóa cách sống theo quy tắc chung.
Bản Hiến pháp 1946 gọn ghẽ: lời nói đầu và 7 chương, 70 điều, nhưng chứa đựng ba tầng giá trị kết tinh. Tầng thứ nhất là văn hóa pháp quyền hiện đại. Hiến pháp khẳng định chủ quyền nhân dân; quy định sự phân công quyền lực, lấy Quốc hội làm trung tâm quyền lực nhà nước; xác lập Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất; phân định một nền tư pháp độc lập tương đối và đặt ra những rào chắn chống tùy tiện như bảo hộ thân thể, bảo vệ thư tín, xét xử theo luật. Danh mục quyền tự do cơ bản được viết khá đầy đủ: bình đẳng trước pháp luật; tự do ngôn luận, báo chí, tín ngưỡng, hội họp, cư trú, đi lại; tôn trọng quyền tư hữu; kể cả quyền tỵ nạn chính trị – một chi tiết nhỏ mà cho thấy tầm nhìn nhân đạo và tư duy quốc tế của nhà nước mới.
Tầng giá trị thứ hai là văn hóa dân tộc. Hiến pháp nhấn mạnh tính thống nhất Bắc – Trung – Nam, tinh thần đại đoàn kết, tiếp nhận và hiện đại hóa truyền thống nhân nghĩa Việt Nam. Giữa bối cảnh đất nước bị chia cắt về mặt chính trị, quân sự, việc hiến định sự thống nhất ngay trong “khế ước nền tảng” có tác dụng như một mệnh đề bản sắc: Dù bao thăng trầm, quốc gia là một và hướng tới một. Cùng với đó là ý thức làm chủ của người dân được nâng lên thành nguyên tắc tổ chức quyền lực – một sự kết hợp giữa cội nguồn văn hóa và chuẩn mực hiện đại.
Tầng thứ ba là văn hóa đối thoại và phản hồi xã hội. Cơ chế bãi miễn đại biểu, chế định phúc quyết hiến pháp, nhịp điệu hoạt động của nghị trường… đều đặt trọng tâm vào tính chính danh qua thủ tục, coi “nghe dân” là một bộ phận hữu cơ của thiết kế thể chế. Nhà nước không chỉ “nói với dân” mà còn phải nhận lại tín hiệu phản hồi từ dân, rồi hóa giải khác biệt bằng các thủ tục được hiến định. Ở đây, văn hóa và pháp lý hòa quyện: pháp quyền không chỉ là quy tắc trên giấy, mà là tập quán chính trị mới.
Hiến pháp 1946 còn có những điểm tiến bộ sớm nếu đặt vào bối cảnh quốc tế đương thời. Bình đẳng nam nữ và phổ thông đầu phiếu từ 18 tuổi là hai ví dụ rõ nhất. Năm 1946, ngay cả ở châu Âu, quyền bầu cử của phụ nữ hay độ tuổi bầu cử vẫn còn là chủ đề tranh luận hoặc trì hoãn. Việt Nam – một nước vừa thoát ách thuộc địa – lại chọn đi thẳng vào chuẩn mực bình đẳng giới và mở rộng quyền công dân cho lớp tuổi trẻ, thể hiện quan niệm dân chủ không nửa vời. Không dừng ở đó, hiến định “giáo dục sơ học cưỡng bách, miễn học phí” trong điều kiện kinh tế kiệt quệ không chỉ là chính sách xã hội, mà còn là quyết định mang tính văn hóa sâu sắc: muốn có công dân biết quyền, thạo luật, đủ năng lực tham gia đời sống chính trị thì giáo dục phải trở thành một quyền – nghĩa vụ phổ quát, chứ không phải đặc ân.
Một tư tưởng quan trọng khác là sự chuyển đổi từ “phép vua thua lệ làng” sang “tối cao hiến pháp”. Nhiều thế hệ người Việt từng quen với trật tự nơi hương ước, quan hệ thân tộc, lệ làng có khi lấn át luật nhà nước. Hiến pháp 1946 kêu gọi xã hội bước vào một trật tự mới, nơi mọi quyền lực đều bị giới hạn bởi văn bản tối cao, mọi quyền cơ bản của người dân được tuyên bố rõ ràng, và mọi hành xử công quyền phải quy chiếu về hiến định. Đó không chỉ là thay đổi kỹ thuật luật pháp, mà là thay đổi tập quán chính trị: học để hiểu quyền; hiểu để tham gia; tham gia để củng cố thể chế. Khi vòng tuần hoàn đó vận hành, văn hóa pháp quyền được “cài đặt” vào đời sống thường ngày.
Đặt Hiến pháp 1946 cạnh những bản hiến pháp cùng thời trong khu vực, ta càng thấy rõ tầm vóc của nó. Nhiều bản hiến văn hậu thuộc địa ở Đông Nam Á giai đoạn 1930 – 1950 ưu tiên tuyên bố bản sắc dân tộc, khẳng định chủ quyền hay sắp xếp bộ máy, nhưng ít có bản vừa trao quyền công dân mạnh mẽ (bình đẳng giới, tuổi bầu cử 18), vừa thiết kế cơ chế dân chủ trực tiếp qua phúc quyết, vừa hiến định giáo dục cưỡng bách miễn phí như một trụ cột. Ở nhiều nơi, những yếu tố đó xuất hiện rải rác, muộn hơn, hoặc chỉ tồn tại ở mức nguyên tắc khái quát. So rộng hơn với các bản tuyên ngôn có ảnh hưởng như Tuyên ngôn Độc lập Mỹ 1776 hay Tuyên ngôn về Nhân quyền và Dân quyền Pháp 1789, chúng ta gặp những điểm tương đồng về nền tảng: Chủ quyền nhân dân, phân công quyền lực, quyền cơ bản – nhưng nhìn thấy “cá tính” Việt Nam ở ba nhấn mạnh: Phúc quyết của dân như van an toàn, giáo dục như quyền – nghĩa vụ công dân, và bình đẳng giới như nguyên tắc sớm. Những nhấn mạnh ấy phản chiếu kinh nghiệm lịch sử của một dân tộc đi lên từ mất mát, hiểu rằng tri thức, đoàn kết và tiếng nói cuối cùng của nhân dân chính là nguồn chính danh bền vững nhất.
Trong cấu trúc quyền lực mà Hiến pháp 1946 vạch ra, Quốc hội giữ vị trí trung tâm; Chính phủ là cơ quan hành chính cao nhất; Tòa án tiến hành xét xử độc lập trong khuôn khổ luật định. Tuy “tam quyền” không được diễn đạt bằng từ ngữ hiện đại như nhiều hiến pháp phương Tây, tinh thần phân công – kiềm chế – đối trọng vẫn hiện diện ở các chốt chặn: từ tính trách nhiệm của nội các trước Quốc hội đến các bảo đảm tư pháp; từ thủ tục bãi miễn đại biểu đến nguyên tắc pháp chế trong hoạt động hành chính. Sự gọn ghẽ của văn bản không làm giảm độ sắc của thông điệp: Quyền lực phải được diễn giải và hạn chế bằng luật; tính hợp pháp không thể thay thế cho tính chính danh, và tính chính danh chỉ có được khi quyền lực tự “buộc mình” vào quy tắc.
Một điểm thường gây tranh luận là độ “khả thi ngay” của nhiều quy định tiến bộ trong bối cảnh chiến tranh. Quả thật, có những nội dung không thể triển khai đầy đủ giữa tiếng bom đạn. Nhưng cũng chính trong bối cảnh đó, cách lý giải của chính phủ khi ấy rất đáng chú ý: khi chưa thi hành được Hiến pháp thì phải dựa vào những nguyên tắc đã định trong hiến pháp để ban hành sắc luật. Cách nói ấy cho thấy một quan niệm nghiêm túc về hiến pháp: Không chỉ là công cụ cai trị, mà là “lời hứa” chuẩn mực để thực tiễn từng bước tiến tới. Nhìn như vậy, khoảng cách giữa văn bản và hiện thực không làm suy giảm ý nghĩa văn hóa của Hiến pháp 1946; trái lại, nó khẳng định vai trò “la bàn” của hiến pháp trong quá trình kiến tạo quốc gia.
Từ Hiến pháp 1946, có thể nhận ra một “văn hóa Hồ Chí Minh” trong tư duy lập hiến: Đặt con người vào trung tâm, ưu tiên thủ tục dân chủ, chọn đối thoại thay vì cưỡng chế, và tin vào sức mạnh giáo dục để xây dựng công dân. Thứ tự ưu tiên trong văn bản – quyền tự do, bình đẳng, giáo dục, dân chủ trực tiếp – phản chiếu một triết lý nhất quán: muốn có nhà nước của dân, do dân, vì dân, phải bắt đầu từ quyền, chứ không bắt đầu từ bộ máy. Cũng ở đó, tinh thần dung nạp thể hiện qua việc mở rộng thành phần soạn thảo, công bố dự thảo, mời góp ý – những thực hành hiến định giúp xã hội tập dượt văn hóa tham gia và tranh luận công khai.
Tầm vóc văn hóa của Hiến pháp 1946 còn nằm ở chỗ nó đặt ra các “điểm chuẩn” mà nhiều thập kỷ sau, khi bàn về cải cách thể chế, về quyền con người, về tổ chức quyền lực, chúng ta vẫn quay về đối chiếu. Tại sao phải bầu cử định kỳ? Vì đó là cơ chế làm mới tính chính danh. Tại sao phải bảo vệ thân thể, thư tín? Vì đó là giới hạn tối thiểu để quyền lực không trượt vào tùy tiện. Tại sao quyền tự do không phải là ân huệ của nhà nước? Vì quyền tự do là thuộc tính của con người, nhà nước chỉ có thể thừa nhận và bảo đảm. Những câu trả lời ấy đã được viết vào bản hiến văn đầu tiên, như những hạt giống văn hóa gieo xuống mảnh đất xã hội mới độc lập.
Nhìn từ hôm nay, ý nghĩa thời sự của Hiến pháp 1946 có thể gói trong ba thông điệp. Thứ nhất, hiến pháp trước hết là một sự kiện văn hóa: Nó định hình bản sắc pháp quyền của một quốc gia, không chỉ thiết kế bộ máy. Khi xã hội chấp nhận rằng “hiến pháp là tối cao”, thì văn hóa chính trị cũng chuyển động theo: Tôn trọng thủ tục, chấp nhận khác biệt trong khuôn khổ, coi đối thoại là con đường xử lý bất đồng. Thứ hai, tầm nhìn tiến bộ của Hiến pháp 1946 – bình đẳng giới, phổ thông đầu phiếu ở tuổi 18, phúc quyết hiến pháp, giáo dục cưỡng bách miễn phí – cho thấy khả năng tiếp nhận giá trị phổ quát và Việt hóa chúng trong điều kiện cụ thể. Bài học ở đây là: Cải cách thể chế không nhất thiết phải đợi “đủ đầy vật chất”; nhiều khi, chính khung chuẩn mực đi trước sẽ đẩy thực tiễn tiến lên. Thứ ba, “van an toàn” phúc quyết nhắc lại một lẽ giản dị: Mọi thay đổi nền tảng phải trở về hỏi dân. Giữa những biến động, câu trả lời bền vững nhất cho tính chính danh vẫn là sự ưng thuận được đo bằng lá phiếu.
Không bản hiến pháp nào tự nó giải quyết được mọi vấn đề. Nhưng có những bản hiến pháp làm được việc quan trọng hơn: nắn dòng chảy văn hóa chính trị. Hiến pháp 1946 thuộc về loại thứ hai. Nó không chỉ nói “nhà nước phải làm gì”, mà còn dạy “xã hội nên sống thế nào” trong một khế ước chung. Từ lệ làng đến hiến pháp tối cao là một quãng đường dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn và giáo dục công dân bền bỉ. Nhưng việc một nhà nước non trẻ, giữa thời chiến, đã chọn viết ra và thông qua một khế ước như thế là minh chứng hùng hồn rằng người Việt Nam, ngay từ điểm khởi đầu của nền độc lập, đã hiểu: Tự do bền vững không đứng trên nền tùy tiện, mà đứng trên nền luật định; đoàn kết không dựa vào khẩu hiệu, mà dựa vào thủ tục để mọi tiếng nói đều được nghe; và hiện đại không chỉ là vũ khí hay máy móc, mà trước hết là văn hóa pháp quyền. Nhìn lại để thấy rõ hơn phía trước, Hiến pháp 1946 vẫn là một la bàn tin cậy – nhắc chúng ta rằng một quốc gia mạnh không chỉ nhờ sức mạnh cưỡng chế, mà trước hết nhờ những quy tắc tự mình cam kết và kiên trì thực hiện.
Phúc Vinh
