Họa sĩ Tạ Tâm (tên khai sinh là Tạ Quang Tâm) sinh năm 1952, quê xã Diễn Cát, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Giới hội họa xứ Nghệ biết đến Tạ Tâm là một trong những họa sĩ vẽ tranh chân dung hàng đầu ở Nghệ An hiện nay. Tranh chân dung của Tạ Tâm có hồn bởi anh đặc tả được thần thái của nhân vật, mỗi người mỗi kiểu. Mỗi bức tranh chân dung của Tạ Tâm là một tác phẩm nghệ thuật sống động về con người. Ngoài tranh chân dung, Tạ Tâm còn thành công với nhiều đề tài khác nhau.
Tạ Tâm bộc lộ năng khiếu hội họa từ khi là một cậu bé. Hồi đang học cấp 2, cấp 3, ở Diễn Châu. Tạ Tâm luôn là người được thầy cô tin tưởng giao trọng trách làm báo tường cho lớp và thường được giải cao. Những năm còn nhỏ, Tạ Tâm thường xem phim, xem họa báo rồi vẽ theo các nhân vật trên phim, vẽ theo những gì mà cậu nhìn thấy hoặc tưởng tượng ra. Những năm chống Mỹ, kinh tế khó khăn, để có những gam màu phù hợp, Tạ Tâm đã tìm ra màu qua những chất liệu trong tự nhiên: màu xanh thì cậu vắt nước từ lá bàng non thật đặc, màu tím lấy từ những quả mùng tơi chín, màu đỏ thì đã có gạch non, màu đen thì đã có sẵn mực… cứ thế, Tạ Tâm tha hồ đắm mình trong thế giới hội họa trẻ thơ.
Năm 1969, anh nhập ngũ và chiến đấu ở chiến trường Bình Trị Thiên. Trong quân ngũ, phát hiện ra năng khiếu văn chương và hội họa của anh, cấp trên đã giao cho anh làm công tác tuyên truyền. Tạ Tâm lần đầu tiên được tham gia một lớp bồi dưỡng hội họa. Những kĩ năng hội họa bản năng của anh được nâng lên một tầm cao mới. Trong chiến trường, nhiệm vụ của Tạ Tâm là đưa tin, viết bài cổ vũ tinh thần chiến đấu anh dũng của quân dân ta. Anh thường ký họa những cảnh bộ đội hành quân, giúp dân, chiến đấu, bắn máy bay, tải thương, chăm sóc thương binh, hầm hào công sự…
Cơ duyên đến với hội họa chuyên nghiệp của Tạ Tâm bắt đầu từ năm 1979, khi anh tham gia học Khoa Quản lý Văn hóa – Trường Đại học Văn hóa. Tại Đại học Văn hóa, anh được học Ban Mỹ thuật, một ban chuyên môn của Khoa Quản lý Văn hóa. Nhờ vậy Tạ Tâm đã được rèn luyện, nâng cao kiến thức và kỹ năng hội họa theo hướng chuyên nghiệp, bài bản.
Năm 2009, khi Tạ Tâm được kết nạp vào Ban Mỹ thuật Hội Liên hiệp VHNT Nghệ An, 6 năm sau anh được kết nạp vào Hội Mỹ thuật Việt Nam. Tạ Tâm sáng tác theo nhiều đề tài như chân dung, phong cảnh, cuộc sống lao động chiến đấu của nhân dân ta… Trong đó, mảng tranh chân dung là mảng tranh được giới hội họa và công chúng yêu mỹ thuật đánh giá cao. Bản thân họa sĩ Tạ Tâm cũng chia sẻ, anh rất thích vẽ tranh chân dung, đặc biệt là chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chất liệu chủ yếu mà Tạ Tâm sử dụng là sơn dầu, acrylic.
Họa sĩ Tạ Tâm cho biết, vẽ chân dung đã khó, vẽ chân dung Bác còn khó hơn bởi Bác là một con người vừa giản dị, gần gũi vừa vĩ đại. Đã có nhiều họa sĩ tên tuổi vẽ Bác thành công, mình phải làm sao đặc tả được vẻ đẹp trong thần thái của Bác. Đề tài về Bác là đề tài không mới, cái khó là người họa sĩ phải làm mới hình tượng Bác trong tác phẩm của mình. Họa sĩ Tạ Tâm chia sẻ, khi vẽ Bác, anh phải tìm đọc, xem ảnh tư liệu về Bác. Chính vì vậy đến nay Tạ Tâm vẫn thuộc lòng những dòng thơ “vẽ” nên thần thái của Bác:
“Hồ Chí Minh rung chuyển đất trời
Mỗi vần thơ chúc Tết tối 30
Như pháo nổ, như hoa cười, như truyền hịch
Mỗi lời nói, câu văn, trang sách
Như trăng soi, như nắng rọi thấu lòng người
Khi kết đoàn hòa nhịp khúc ca vui
Người chiến sĩ mang tâm hồn nghệ sĩ”
Họa sĩ Tạ Tâm luôn nâng niu, cẩn trọng khi vẽ mỗi chi tiết dù nhỏ nhất về Bác sao cho tác phẩm của anh là một tác phẩm nghệ thuật chứ không đơn thuần là bức vẽ. Chính vì vậy, từ chòm râu, ánh mắt, nụ cười của Bác phải toát lên được thần thái của một bậc vĩ nhân nhưng vẫn gần gũi, thân thương. Có thể kể đến những tác phẩm Tạ Tâm khắc họa thành công hình tượng Bác Hồ như: Bác Hồ với quê hương năm 1957; Người về thăm quê năm 1961; Bác muốn nghe câu ví giặm; Suốt đời vì nước vì dân; Bác Hồ với bộ đội Hải quân…
Và cái thần trong tranh chân dung cũng được Tạ Tâm truyền đến các tác phẩm khi anh vẽ chân dung các nghệ sĩ: nhà thơ Thạch Quỳ, họa sĩ Lê Hàm, nhà thơ Hồ Mậu Thanh, nhà văn Đinh Trí Dũng, nhà văn Bùi Ngọc, nhà thơ Phạm Thùy Vinh, nhà văn Hồ Ngọc Quang…
Đối với những mảng đề tài khác, Tạ Tâm luôn xác định lấy con người làm trung tâm nên cả khi vẽ phong cảnh bao giờ tranh anh cũng có hình dáng con người. Ngay cả trong tranh trừu tượng, Tạ Tâm cũng hình dung dáng thế con người, cõi người trong ấy.
Tranh Tạ Tâm có khuynh hướng tươi sáng, có lẽ bởi điệu hồn anh, thái độ sống của anh đầy lạc quan, tích cực đã phần nào đi vào sáng tác của mình. Tạ Tâm luôn hướng về ánh sáng, đó có thể là những cô gái Thái trong trang phục truyền thống bên cọn nước Quỳ Châu, đó có thể là người lính hải quân lồng lộng giữa biển trời, những người công nhân khỏe khoắn trên công trường hay cảnh sinh hoạt ca hát dân ca ví giặm quê anh… tất cả đều tươi rói, dạt dào sự sống. Mỗi tác phẩm về cuộc sống lao động, chiến đấu của Tạ Tâm thường mang một câu chuyện như: người mẹ chia tay con lên đường chiến đấu bên bờ sông Lam; người lính quỳ gối trước con chim bồ câu và cây súng cắm xuống đất; những chiến sĩ giải lao bên ảnh Bác; người mẹ chờ con và anh thương binh chống nạng trở về…
Tranh Tạ Tâm có chiều sâu, cả chiều sâu không gian và chiều sâu nội dung tư tưởng. Qua nét vẽ, bao giờ anh cũng khái quát được điều gì đó về cuộc đời, về con người hay quê hương đất nước. Tất nhiên, đó là đặc trưng điển hình của nghệ thuật nói chung, hội họa nói riêng nhưng nói vậy để thấy rằng tác phẩm của Tạ Tâm luôn có “trọng lượng” nhất định.
Bố cục tranh Tạ Tâm chặt chẽ, anh luôn xác định và phân bố tiền cảnh, hậu cảnh hợp lý để tạo chiều sâu không gian: xa – gần, mờ – nhạt… Các mảng màu, sáng tối đặc biệt được chú ý. Tạ Tâm chủ yếu sử dụng bút pháp tả thực, song tùy vào từng tác phẩm, tùy vào mục tiêu nghệ thuật, có những bức tranh anh kết hợp các bút pháp tả thực, ấn tượng, trừu tượng, lập thể, đậm nhạt tùy vào mỗi bức tranh.
“Tình ca biển đảo”, chất liệu acrylic, khắc hoạ vẻ đẹp cuộc sống sẵn sàng chiến đấu của các chiến sĩ Hải quân Nhân dân Việt Nam. Chiều sâu không gian tác phẩm được bố cục theo nhiều lớp: biển và con tàu (xa) – các chiến sĩ đang tuần tra canh giữ biển đảo (trung) – các chiến sĩ đang giải lao cùng cây đàn dưới bóng cây (cận). Bố cục gần – xa hài hòa đã tạo chiều sâu cho không gian 3 chiều. Họa sĩ không quên điểm thêm ụ pháo, những dáng người lính xa xa tạo nên sự sinh động. Tác phẩm vừa tạo cảm giác bình an, vừa lột tả tinh thần sẵn sàng chiến đấu của những người lính trẻ đang ngày đêm giữ biển đảo. Màu sắc tươi sáng tạo nên tinh thần lạc quan, tin tưởng.
Tác phẩm “Người mẹ vùng cao” có lẽ là một “tứ” mới của Tạ Tâm. Khắc hoạ vẻ đẹp và đức hy sinh của những người mẹ Việt Nam trong chiến tranh thì nhiều nhưng chủ yếu là hình ảnh người mẹ miền xuôi. Người mẹ vùng cao ngồi trên chiếc xe lăn, trong trang phục truyền thống, phía sau là những đoàn quân là điểm mới của Tạ Tâm. Mẹ như mong ngóng, như trông đợi, gương mặt mẹ cương nghị nhưng không giấu nổi nỗi buồn vì phải xa con, lo lắng cho con. Tác phẩm vừa có ý nghĩa tả thực vừa có ý nghĩa tượng trưng: tả thực là những đoàn quân đang hành quân ra trận trong những năm chiến tranh; tượng trưng là tình mẹ, tình yêu tổ quốc. Bức tranh chia làm hai khối rõ rệt: mẹ là trung tâm, là điểm nhấn; các con – chiến sĩ, vừa là nhân vật vừa tạo bối cảnh. Không gian tác phẩm diễn ra ở một bản làng có bà con đưa tiễn, núi đá chập chùng với những ngôi nhà sàn là những chi tiết đẹp làm bật lên ý tưởng của tác giả.
Tác phẩm “Đường dây 500 kv mạch 3”, chất liệu acrylic, khắc hoạ vẻ đẹp về cuộc sống lao động của những người công nhân ngành điện cũng toát lên phong cách Tạ Tâm. Tác giả rất có dụng ý khi sử dụng những gam màu sáng, nóng, đường nét khoẻ khoắn, mạnh mẽ để làm nổi bật hình ảnh người công nhân đường dây 500 kv. Bố cục tranh hài hoà, hợp lý, gần như không thừa, không thiếu: phụ làm nổi chính, xa làm nổi gần. Hậu cảnh là nền trời cao xanh, tươi sáng, màu xanh của đồng ruộng trải dài với những đường dây điện, cột điện gợi cảm giác bình yên ở một vùng quê trù phú, một thời đại hoà bình. Đặc biệt, gam màu cam tươi sáng, màu áo công nhân ngành điện, là điển nhấn trong tác phẩm, tôn lên vẻ đẹp nhân vật trung tâm, hai bên là những công nhân áo xanh có tác dụng gìm độ gắt nóng của màu sắc. Những chi tiết như dụng cụ, dây điện, xe ô tô… cũng nhằm làm nổi bật chủ đề tư tưởng tác phẩm.
Là một nghệ sĩ đa tài, họa sĩ Tạ Tâm có nhiều cống hiến trên lĩnh vực văn hóa – văn nghệ, anh vinh dự được Đảng, Nhà nước tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Ba, Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ… cùng với những giải thưởng cao quý như: giải Nhất biểu trưng logo tỉnh Nghệ An năm 2004, giải Nhất biểu trưng Logo Đại học Y khoa Vinh, giải Nhất biểu trưng logo Công ty xi măng Hoàng Mai; giải Khuyến khích Giải thưởng VHNT Hồ Xuân Hương tỉnh Nghệ An lần thứ V; giải C cuộc vận động sáng tác tác phẩm VHNT, báo chí chủ đề “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” tỉnh Nghệ An năm 2018; giải Nhất Sáng tác mỹ thuật Nghệ An năm 2024…
Hữu Vinh
