Bộ phim “Sở Vương biệt Cơ” của đạo diễn Trần Khải Ca ra mắt năm 1993 được xem là một trong những tác phẩm điện ảnh xuất sắc nhất của Trung Quốc và của cả châu Á. Tác phẩm dựa trên tiểu thuyết cùng tên của Lý Bích Hoa, kể câu chuyện kéo dài hơn nửa thế kỷ, xoay quanh cuộc đời của hai nghệ sĩ Kinh kịch trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của Trung Quốc thế kỷ XX.
Phim theo chân Trình Điệp Y, do Trương Quốc Vinh thủ vai, và Đoàn Tiểu Lâu, do Trương Phong Nghị đảm nhận. Cả hai lớn lên trong môi trường khắc nghiệt của đoàn Kinh kịch, nơi những đứa trẻ phải chịu đựng sự huấn luyện nghiêm khắc để trở thành nghệ sĩ. Từ nhỏ, Điệp Y đã được định hướng đóng vai nữ, một lựa chọn không chỉ mang tính nghề nghiệp mà dần dần hòa trộn vào bản sắc cá nhân của anh. Trong khi đó, Tiểu Lâu phát triển theo hình mẫu nam tính truyền thống, trở thành người bạn diễn ăn ý nhất của Điệp Y trên sân khấu.
Mối quan hệ giữa hai nhân vật trung tâm được khắc họa một cách sâu sắc và nhiều tầng ý nghĩa. Điệp Y gắn bó với Tiểu Lâu bằng một thứ tình cảm phức tạp, vượt ra ngoài ranh giới của tình bạn thông thường. Cảm xúc ấy càng trở nên đau đớn khi Tiểu Lâu kết hôn với Cúc Tiên, một kỹ nữ do Củng Lợi thể hiện. Sự xuất hiện của Cúc Tiên tạo nên một tam giác quan hệ đầy căng thẳng, ở đó tình yêu, lòng trung thành và sự ghen tuông đan xen, phản ánh những mâu thuẫn nội tâm sâu sắc của từng nhân vật.
Bối cảnh lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc định hình số phận các nhân vật. Bộ phim trải dài từ thời kỳ quân phiệt, qua cuộc Chiến tranh Trung – Nhật lần thứ hai, cho đến những năm hỗn loạn của Cách mạng Văn hóa. Mỗi giai đoạn đều mang đến những biến động dữ dội, đẩy các nhân vật vào những tình thế khó khăn, buộc họ phải đưa ra lựa chọn ảnh hưởng đến cả cuộc đời. Nghệ thuật Kinh kịch, vốn là niềm tự hào và cũng là nơi nương tựa tinh thần của họ, lại trở thành đối tượng bị phê phán và đàn áp trong thời kỳ chính trị cực đoan.
Một trong những điểm nổi bật của phim nằm ở cách nó khắc họa sự hòa quyện giữa sân khấu và đời thực. Vở diễn “Bá Vương biệt Cơ” mà Điệp Y và Tiểu Lâu thường biểu diễn đã phản chiếu chính cuộc đời của họ. Nhân vật Ngu Cơ trong vở diễn, người chọn cái chết để giữ trọn tình nghĩa với Hạng Vũ (Sở Vương), trở thành hình ảnh ám ảnh Điệp Y suốt cuộc đời. Ranh giới giữa vai diễn và con người thật dần bị xóa nhòa, khiến bi kịch cá nhân càng trở nên sâu sắc.
Xét ở tầng ý nghĩa sâu xa, “Sở Vương biệt Cơ” thể hiện bi kịch của con người khi bản sắc cá nhân bị cuốn vào những khuôn mẫu xã hội và biến động lịch sử. Trình Điệp Y sống cả đời trong sự nhập nhòa giữa vai diễn và con người thật, đến mức không thể tách rời hai thế giới ấy. Tác phẩm cho thấy nghệ thuật vừa là nơi trú ẩn tinh thần, vừa có thể trở thành sợi dây trói buộc số phận, khi con người không còn quyền lựa chọn cách mình tồn tại.
Diễn xuất của Trương Quốc Vinh trong phim được đánh giá là một trong những màn trình diễn xuất sắc nhất trong lịch sử điện ảnh Hoa ngữ. Ông thể hiện một Trình Điệp Y vừa mong manh, vừa kiên định, mang trong mình sự giằng xé giữa bản thân và vai diễn. Củng Lợi cũng tạo dấu ấn mạnh mẽ với hình tượng Cúc Tiên sắc sảo nhưng đầy tổn thương, trong khi Trương Phong Nghị khắc họa thành công một Đoàn Tiểu Lâu thực tế, đôi khi yếu đuối trước áp lực xã hội.
“Sở Vương biệt Cơ” đạt được thành công vang dội trên trường quốc tế. Tác phẩm giành giải Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes 1993, trở thành bộ phim Trung Quốc đầu tiên nhận được vinh dự này (đồng giải). Ngoài ra, phim còn nhận nhiều giải thưởng quan trọng khác như Quả cầu vàng cho Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất. Thành công này không chỉ khẳng định tài năng của Trần Khải Ca mà còn mở ra cơ hội để điện ảnh Trung Quốc tiếp cận rộng rãi hơn với khán giả toàn cầu.
Giá trị của bộ phim nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố nghệ thuật và chiều sâu nội dung. Tác phẩm không phản ánh những biến động lịch sử và xã hội của Trung Quốc trong thế kỷ XX. Những biến chuyển ấy được thể hiện thông qua số phận của các nghệ sĩ, những người vừa là chứng nhân, vừa là nạn nhân của thời đại.
Đến nay, “Sở Vương biệt Cơ” vẫn được xem là một tượng đài của điện ảnh. Phim gây ấn tượng mạnh bởi cách kể chuyện tinh tế, hình ảnh giàu tính biểu tượng và diễn xuất đỉnh cao. Quan trọng hơn, nó đặt con người vào trung tâm của dòng chảy lịch sử, cho thấy cách mà hoàn cảnh có thể định hình, bóp méo hoặc thậm chí hủy hoại một cuộc đời. Chính điều đó khiến tác phẩm vẫn giữ được sức sống lâu dài và tiếp tục được nhắc đến như một chuẩn mực nghệ thuật khó vượt qua.
Thái Quỳnh – Thu Nguyệt
