Rithy Panh, một nhà làm phim Campuchia sống sót qua cơn ác mộng Khmer Đỏ, đã dùng nghệ thuật để khơi dậy những ký ức bị chôn vùi. Dự án “The Missing Picture” của ông không chỉ là một bộ phim tài liệu mà còn là sự hòa quyện tinh tế giữa điện ảnh và sắp đặt, giúp tái hiện nỗi đau của dân tộc Campuchia dưới chế độ Pol Pot. Qua đó, Panh tìm cách lấp đầy những khoảng trống hình ảnh mà lịch sử đã đánh cắp.
Khmer Đỏ, hay còn gọi là chế độ diệt chủng ở Campuchia từ 1975 đến 1979, đã cướp đi sinh mạng của gần hai triệu người, trong đó có gia đình Panh. Là cậu bé 11 tuổi khi quân Khmer Đỏ chiếm Phnom Penh, Panh chứng kiến cha mẹ và anh chị em lần lượt ra đi vì lao động khổ sai, đói khát và tra tấn. Thoát nạn sang Thái Lan rồi định cư ở Pháp, Rithy Panh dành phần lớn sự nghiệp để kể lại câu chuyện đã ám ảnh cả đời mình. “The Missing Picture” ra mắt năm 2013 là đỉnh cao của hành trình ấy. Đó không phải một bộ phim tài liệu thông thường, mà là một tác phẩm pha trộn giữa điện ảnh, ký ức và nghệ thuật sắp đặt, nơi Panh dùng những hình nhân đất sét để tái hiện điều mà máy quay không bao giờ có thể ghi lại.
Phim mở đầu bằng lời tự sự nhẹ nhàng nhưng đau đớn của chính ông về hành trình đi tìm một bức ảnh thời thơ ấu, một hình ảnh đã bị xóa sạch cùng hàng triệu ký ức khác dưới bàn tay Khmer Đỏ. Vì không còn tư liệu thật, Panh và nghệ sĩ Sarith Mang đã tạo ra hàng trăm tượng đất sét nhỏ, sắp đặt chúng trong các mô hình thu nhỏ để kể lại cuộc sống trong trại lao động, những bữa ăn khan hiếm và nỗi sợ hãi thường trực. Trên màn hình, những hình nhân bất động ấy cùng lời kể bằng tiếng Pháp và vài thước phim tư liệu cũ hòa vào nhau, tạo nên một thế giới vừa hư vừa thực, đầy ám ảnh.
Panh từng chia sẻ rằng ông dùng đất sét vì nó gần gũi, dễ uốn nắn như ký ức con người, có thể bị bóp méo nhưng cũng có thể được phục hồi. Nghệ thuật sắp đặt ở đây không chỉ bổ sung cho điện ảnh mà còn mở rộng không gian kể chuyện, biến phim thành một tác phẩm lai, ở đó quá khứ được hồi sinh qua bàn tay con người.
Phim nhanh chóng nhận được sự công nhận quốc tế. Tại Liên hoan phim Cannes 2013, nó đoạt giải cao nhất ở hạng mục Un Certain Regard, và sau đó được đề cử Oscar cho Phim ngoại ngữ hay nhất, lần đầu tiên cho Campuchia. Các nhà phê bình khen ngợi sự sáng tạo của tác phẩm, với Rotten Tomatoes chấm 99% điểm, gọi đây là “tác phẩm tài liệu xúc động và độc đáo”. Không chỉ dừng ở điện ảnh, dự án còn truyền cảm hứng cho các triển lãm sắp đặt, như tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York, nơi tượng đất sét được trưng bày riêng, mở rộng câu chuyện ra ngoài màn ảnh.
Với thời lượng khoảng 92 phút của “The Missing Picture”, Rithy Panh muốn truyền tải thông điệp rằng ký ức không phải là thứ để quên lãng mà là chất liệu để xây dựng tương lai, rằng hãy dùng nghệ thuật để lấp đầy những khoảng trống, để nỗi đau không còn vô hình.
Thái Quỳnh – Sơn Lâm
