Mỹ tục “Cân xôi họ”… thường diễn ra trong các dịp giỗ họ hay rằm tháng Bảy, tháng Chạp, tháng Giêng… ở các làng thuộc xã Nghi Ân (ngoại thành Vinh)… Ngày trước, tập tục này cầu kỳ lắm. Để chuẩn bị cho ngày này, cả họ bầu lên một người gọi là “câu đương”, đứng ra đốc thúc, đi thông báo cho những gia đình đến phiên lo việc họ. Những gia đình đó phải chuẩn bị chọn nếp tốt, đỗ tốt để hông xôi (đồ xôi), nuôi gà trống để cúng lễ. Nghe các ông kể, ngày trước để chọn được con gà trống cúng lễ cũng cầu kỳ lắm. Cả lứa gà chỉ chọn được vài con gà trống, tách ra nuôi riêng và tuyệt đối không được cho chúng đạp mái…
Đến ngày rằm, cả nhà tíu tít chuẩn bị đồ tế lễ. Người đồ xôi, người làm gà, người luộc thịt lợn… Làm xong sắp lên chiếc mâm gỗ mít bóng màu thời gian, đội về Nhà thờ Tổ để dâng lên Tổ tiên với tất cả tấm lòng thành kính…
Điều thú vị, xôi ở các làng được đóng khuôn vuông thành sắc cạnh, gọi là đóng chàm. Chàm xôi được làm bằng gỗ mít hoặc dổi, mỗi chiều khoảng 30cm, cao khoảng 7cm… Xôi hông chín, xúc vào chàm, người giữ, người đóng, cho đến khi lèn chặt cứng thì mới gỡ chàm ra. Lúc đó, sẽ có một chàm xôi vuông thành sắc cạnh, rền dẻo…, mùi nếp, mùi đỗ thơm nức. Gà, giò hoặc khổ thịt cũng đã luộc xong, nhẹ nhàng đặt lên chàm xôi ngay ngắn…
Xôi của các gia đình mang về Nhà thờ Tổ đều được cân trọng lượng trước khi dâng lên tế lễ. Cân bằng chiếc cân gỗ truyền thống chứ chẳng phải loại cân sắt, cân đĩa như bây giờ. Mỗi chàm xôi phải đủ 5 cân ta, nhà này thiếu thì vay của nhà kia, đến kỳ rằm tới sẽ trả… Cũng chính vì lẽ đó, nên người quê tôi mới gọi đó là tục “Cân xôi họ” cho đến tận bây giờ.
Ngày nay, cho dù xã hội thay đổi, nhiều quan niệm sống cũng thay đổi, nhưng các dòng họ ở đây vẫn giữ được mỹ tục tốt đẹp này. Vẫn còn đó, những ông “câu đương” nhiệt tình đứng ra đôn đốc việc họ, vẫn những nghi lễ thành kính trước bài vị Tổ tiên, vẫn những chàm xôi, khổ thịt độc đáo…. Tuy nhiên, ngày nay, một số cách thức đã được cải tiến, như việc các gia đình lo việc họ không tự đóng xôi, luộc gà, luộc thịt ở nhà mình nữa mà góp tiền, tập trung ở Nhà thờ Tổ để cùng nhau làm gà, luộc thịt, đóng xôi…
Văn Song
