Ngày 12 tháng 7 năm 1904, tại thị trấn Parral ở miền trung Chile, một cậu bé mang tên Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto chào đời. Nhiều thập niên sau, thế giới biết đến ông với bút danh Pablo Neruda. Mẹ ông là giáo viên tiểu học và qua đời khi ông còn nhỏ, cha làm công nhân đường sắt, nghiêm khắc và thực tế. Tuổi thơ của Neruda trôi qua ở Temuco, giữa những cánh rừng ẩm ướt và những cơn mưa kéo dài của miền nam Chile, nơi cảnh quan thiên nhiên in đậm vào trí tưởng tượng của ông. Ngay từ thời niên thiếu, ông đã gửi bài cho các tờ báo địa phương và sớm lựa chọn bút danh Pablo Neruda, sau này được ông đăng ký hợp pháp như tên chính thức.
Neruda bắt đầu viết thơ từ khi còn là thiếu niên và sớm gây chú ý trong giới văn chương Chile. Năm 1924, khi mới 20 tuổi, ông xuất bản tập “Veinte poemas de amor y una canción desesperada” (Hai mươi bài thơ tình và một khúc ca tuyệt vọng). Tác phẩm này nhanh chóng được đón nhận rộng rãi trong thế giới nói tiếng Tây Ban Nha và cho đến nay vẫn là một trong những tập thơ tiếng Tây Ban Nha bán chạy nhất mọi thời đại. Những bài thơ tình trong tập sách ấy thể hiện giọng điệu nồng nhiệt, giàu trực cảm và nhạc tính, phản ánh sức trẻ cùng cường độ cảm xúc mãnh liệt của tác giả.
Bên cạnh thơ tình, Neruda còn trải qua một giai đoạn sáng tác mang màu sắc siêu thực và u uất khi ông làm công việc ngoại giao tại châu Á vào cuối thập niên 1920 và đầu thập niên 1930. Tập “Residencia en la tierra” được viết trong thời gian này cho thấy sự thay đổi rõ rệt trong thi pháp, với hình ảnh phức tạp và bầu không khí căng thẳng, phản ánh cảm giác cô độc và bất ổn của một người sống xa quê hương. Những trải nghiệm tại Rangoon, Colombo và Batavia đã mở rộng tầm nhìn của tác giả về thế giới và ảnh hưởng trực tiếp đến phong cách sáng tác của ông.
Biến cố nội chiến Tây Ban Nha tác động mạnh đến đời sống tinh thần của Neruda. Khi đang công tác ngoại giao tại Madrid, ông chứng kiến cái chết của nhà thơ Federico García Lorca. Sự kiện này cùng với bối cảnh chính trị khốc liệt đã thúc đẩy ông chuyển sang dòng thơ mang tính dấn thân chính trị rõ rệt. Ông gia nhập Đảng Cộng sản Chile và trở thành thượng nghị sĩ vào năm 1945. Những quan điểm chính trị của Neruda khiến ông phải sống lưu vong trong một giai đoạn vào cuối thập niên 1940. Tác phẩm “Canto General” xuất bản năm 1950 tại Mexico là một trường ca đồ sộ tái hiện lịch sử và thiên nhiên châu Mỹ Latinh từ thời tiền Colombo đến thế kỷ XX. Tác phẩm này được xem là một trong những thành tựu lớn nhất của thi ca Mỹ Latinh hiện đại.
Thơ của Pablo Neruda thường được xem là mang “ước mơ của cả lục địa” Mỹ Latinh vì ông đã biến lịch sử, thiên nhiên và khát vọng của khu vực này thành tiếng nói thi ca mạnh mẽ. Sinh ra tại Chile, Neruda chứng kiến những bất công xã hội và các cuộc đấu tranh chính trị của thế kỷ XX, điều này ảnh hưởng sâu sắc đến sáng tác của ông. Bên cạnh trường ca “Canto General” kể lại lịch sử, khẳng định sức sống và phẩm giá con người trên khắp lục địa, ở nhiều tác phẩm khác, Neruda thường sử dụng những hình ảnh đặc trưng của thiên nhiên Mỹ Latinh như dãy Andes, rừng rậm hay Thái Bình Dương để tạo nên một không gian thi ca rộng lớn, tượng trưng cho bản sắc chung của khu vực. Chính sự kết hợp giữa cảm xúc cá nhân, ý thức lịch sử và tinh thần đoàn kết với người dân bình thường đã khiến thơ ông vượt ra khỏi phạm vi quốc gia, trở thành biểu tượng cho hy vọng và khát vọng của cả Mỹ Latinh.
Trong suốt sự nghiệp, Neruda đảm nhiệm nhiều chức vụ ngoại giao, từng là đại sứ Chile tại Pháp từ năm 1970 đến 1972. Ông có mối quan hệ thân thiết với Tổng thống Salvador Allende và công khai ủng hộ chính phủ cánh tả tại Chile. Năm 1971, ông được trao Giải Nobel Văn học vì “những lời thơ phản kháng có trí tưởng tượng mãnh liệt và chất trữ tình tế nhị vang vọng khắp thế giới, cũng như qua tác phẩm thơ với tác động của một sức mạnh nguyên tố đã mang lại vận mệnh và ước mơ của cả một lục địa”. Viện Hàn lâm Thụy Điển đánh giá ông là một trong những tiếng nói tiêu biểu của văn học thế giới đương đại.
Neruda qua đời ngày 23 tháng 9 năm 1973 tại Santiago, chỉ ít ngày sau cuộc đảo chính quân sự lật đổ chính phủ Allende. Nguyên nhân chính thức được công bố vào thời điểm đó là ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn cuối. Cái chết của ông diễn ra trong bối cảnh đất nước Chile rơi vào biến động sâu sắc. Đám tang của ông trở thành một trong những cuộc tụ họp công khai đầu tiên phản đối chính quyền quân sự mới thành lập.
Di sản của Pablo Neruda trải rộng trên nhiều thể loại và chủ đề, từ thơ tình, thơ siêu thực đến trường ca chính trị. Ông để lại hơn ba mươi tập thơ, hồi ký và nhiều bài diễn văn. Ngôi nhà của ông tại Isla Negra, nay là bảo tàng, lưu giữ hàng nghìn bản thảo và hiện vật gắn với cuộc đời sáng tác của ông. Tên tuổi Neruda gắn liền với sự phát triển của thi ca Mỹ Latinh thế kỷ XX và với vai trò một nhà thơ đưa ngôn ngữ Tây Ban Nha đạt đến cường độ biểu đạt đặc biệt. Sự kết hợp giữa cảm xúc mãnh liệt, ý thức lịch sử và năng lực sáng tạo hình ảnh phong phú đã giúp ông giữ vị trí nổi bật trong văn học thế giới.
Phương Thanh – Như Yến
