Có lẽ trong chúng ta, ai cũng từng một lần bị ám ảnh bởi điều vô hình: một giấc mơ mờ nhòe, một ký ức không rõ hình dạng, hay chỉ là cảm giác có ai đó đang dõi theo trong khoảng lặng của đêm.
Những điều khó hiểu mang đậm tính tâm linh ấy lại luôn song hành cùng lịch sử con người, len lỏi vào trong tín ngưỡng, trí tưởng tượng và cả nghệ thuật. Chính từ sức hút ấy, Bảo tàng Kunstmuseum Basel (Thụy Sĩ) mang đến triển lãm “Ghosts: Visualising the Supernatural”, mở ra một hành trình thị giác để con người chiêm nghiệm mối liên hệ kỳ lạ giữa thực và ảo, giữa ánh sáng và bóng tối, giữa cái còn và cái mất.
Từ ngày 20 tháng 9 năm 2025 đến 8 tháng 3 năm 2026, tại Bảo tàng Kunstmuseum Basel đã diễn ra triển lãm “Ghosts: Visualising the Supernatural”. Trong khoảng thời gian hơn hai thế kỷ, những hình ảnh về ma quỷ, linh hồn và những bí ẩn siêu nhiên hiện lên như tấm gương phản chiếu, lặng lẽ kể lại những niềm tin, nỗi sợ và ký ức sâu kín của con người qua bao thời đại.
Do Eva Reifert giám tuyển, triển lãm là nơi hội tụ hơn 160 tác phẩm từ hơn 80 nghệ sĩ, trải dài từ thế kỷ 19 đến thời hiện đại. Ở đó, những bức ảnh “spirit photography” (nhiếp ảnh tâm linh) mờ ảo từ buổi bình minh của nhiếp ảnh, từng được tin là ghi lại bóng dáng của những linh hồn, hòa quyện cùng các tác phẩm hội họa, điêu khắc, sắp đặt và nghệ thuật số đương đại. Tất cả tạo nên một không gian vừa hư vừa thực, ở đó ranh giới giữa cái hữu hình và vô hình dường như tan chảy, mời gọi người xem bước vào một thế giới vừa quen thuộc vừa lạ lẫm.
Vào thế kỷ 19, khi chủ nghĩa tâm linh (Spiritualism) nở rộ ở châu Âu và Mỹ, máy ảnh ra đời đã khơi lên một niềm tin kỳ diệu rằng nó có thể bắt giữ không chỉ hình thể mà cả linh hồn. Những bức ảnh “spirit photography”, dù sau này bị nghi ngờ là sản phẩm của kỹ thuật chồng ảnh, lại hé lộ một khát khao sâu sắc là chạm tới những người đã khuất, níu giữ ký ức của con người trước cái chết. Trong triển lãm, những hình ảnh ấy được đặt cạnh các tác phẩm đương đại, nơi bóng ma không còn chỉ là linh hồn người mất, mà hóa thân thành biểu tượng của những vết thương chiến tranh hay những niềm tin dần phai nhạt trong dòng chảy thời gian.
“Ghosts: Visualising the Supernatural” không phải là lời mời gọi để sợ hãi mà là một câu hỏi về việc con người mãi bị mê hoặc bởi điều vô hình. Qua mỗi thời kỳ, hình ảnh ma quỷ trong nghệ thuật mang một ý nghĩa mới, khi là tàn tích của chiến tranh, khi là ký ức của một cộng đồng, khi là những câu hỏi không lời đáp. Nghệ thuật ở đây đã trở thành một nghi lễ thầm lặng, nó cho phép con người đối diện với bóng tối của chính mình để lắng nghe và tự thấu hiểu.
Bước vào không gian của Kunstmuseum Basel, người xem như lạc vào một cõi mơ, chìm đắm vào những bức ảnh mờ sương, những khối điêu khắc mong manh
và những đoạn video lập lòe gợi nhắc sự xuất hiện rồi tan biến của một hình thể. Cảm giác hư ảo ấy khơi dậy một nhận thức rằng giữa thế giới hiện đại rực rỡ ánh sáng, con người vẫn luôn tìm cách đối thoại với bóng tối như một phần không thể tách rời của tâm hồn.
“Ghosts: Visualising the Supernatural” đã chạm đến những điều rất thật trong mỗi chúng ta. Kể chuyện về những bóng ma, nhưng nó không nhằm gây kinh hãi mà để chúng ta nhận ra rằng trong lòng mỗi người luôn tồn tại một vùng sâu thẳm, ở đó chứa đựng đồng thời cả nỗi sợ và khát vọng được thấu hiểu, được kết nối, được sẻ chia, và nghệ thuật là nơi soi rọi những khát vọng đó bằng thứ ánh sáng tinh khôi kì diệu nhất.
Thanh Huyền – Như Yến
