Là một người công tác trong ngành y tế nhưng luôn đau đáu với văn hóa, ông đã lựa chọn âm nhạc để góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc mình. Dù chỉ là “nghề tay trái” nhưng ông cũng để lại cho đời một “gia tài” âm nhạc đáng nể. Ông là nhạc sĩ Lê Hoàng – một người con dân tộc Thái ở miền Trà Lân – Con Cuông.
Quê hương – mạch nguồn
Nhạc sĩ Lê Hoàng tên đầy đủ là Lê Quốc Hoàng, sinh năm 1957 tại xã Yên Khê, huyện Con Cuông cũ, nay là xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An. Ông sinh ra tại bản Nà Pha – là cái nôi của một vùng quê mang đậm bản sắc dân tộc, nhất là dân ca, dân vũ, dân nhạc dân tộc Thái. Cha của ông là Lê Minh Kiêu là người Thái bản Nà Pha, còn mẹ ông là bà Vi Thị Lan, người Thái bản Nưa gần đó. Cha và mẹ ông đều là những người say mê văn nghệ. Ông Kiêu là nghệ nhân thổi khèn bè rất hay hay còn bà Lan là nghệ nhân hát lăm, xuôi rất giỏi được nhiều người trong vùng yêu mến.
Với người Thái quê ông thời đó, gần như mọi sinh hoạt đều gắn với văn nghệ, với âm nhạc. Từ đám cưới, tết nhất, cúng nhà mới, cúng cơm mới, xăng khan hay lễ buộc chỉ tay… thì cũng có phần của âm nhạc. Những thầy cúng, thầy mo rồi các già làng, những người lớn tuổi và cả thanh niên thời đó cũng say mê âm nhạc. Có cơ hội là mọi người lại cùng nhau múa hát. Vậy nên, từ bé Lê Hoàng đã bén duyên với văn nghệ. Ông được cha dạy cho thổi khèn, thổi sáo, mẹ dạy cho hát những bài lăm, bài xuôi, bài khắp, bài nhuôn… Trong nhà trường phổ thông, ông hăng hái tham gia các sinh hoạt văn nghệ cùng với bạn bè ở hầu hết các cấp học và đội tuyển của các ông thường giành được ví trị cao trong các cuộc diễn văn nghệ của nhà trường hay của địa phương.
Nói về vai trò của quê hương, gia đình đối với quá trình trưởng thành trong con đường âm nhạc của mình, nhạc sĩ Lê Hoàng chia sẻ: “Vùng Trà Lân là một trung tâm văn hóa Thái quan trọng. Yên Khê là một trong những khu vực sinh sống lâu đời của người Thái ở Nghệ An. Trong đó, cả bản Nà Pha quê nội và bản Nưa quê ngoại là những bản Thái cổ. Vậy nên từ bé, tôi đã được nuôi dưỡng trong mạch nguồn văn hóa Thái. Được nghe ông bà và các cụ già trong làng múa hát. Rồi cha mẹ tôi cũng là những người thích hát, thích múa nên tôi được lớn lên trong môi trường tràn ngập âm nhạc từ làng bản đến gia đình. Đó là một trong những lý do mà trong tâm hồn tôi hình thành niềm đam mê âm nhạc một cách tự nhiên. Và quá trình sáng tác âm nhạc của tôi cũng tự nhiên vì nó không liên quan đến nghề nghiệp. Nó đơn giản là niềm đam mê với âm nhạc, với những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương, của dân tộc mình”.
Năm 1976, Lê Hoàng tốt nghiệp phổ thông. Sau đó ông xuống Vinh học trung cấp y. Sau khi tốt nghiệp, ông về lại quê nhà và vào làm việc tại bệnh viện huyện Con Cuông và tiếp tục làm việc trong lĩnh vực y tế cho đến khi nghỉ hưu vào năm 2018.
Thành danh nhờ… âm nhạc
Nhiều người biết đến nhạc sĩ tài năng Lê Hoàng, nhưng ít người biết rằng ông chưa từng công tác trong lĩnh vực văn hóa văn nghệ. Ông làm việc tại Bệnh viện huyện Con Cuông từ năm 1980 đến năm 1991 thì chuyển về làm tại Công ty Dược phẩm Con Cuông và là Giám đốc Công ty trong một thời gian dài. Dù cả đời công việc gắn với lĩnh vực y tế nhưng Lê Hoàng lại tỏa sáng và thành danh trong lĩnh vực âm nhạc.
Cơ duyên để ông đi sâu vào văn nghệ bắt đầu từ năm 1984, khi ông được cử đi học một lớp sơ cấp âm nhạc ở Vinh. Trước đó, từ khi về công tác ở Bệnh viện Con Cuông, ông thường xuyên tham gia đội văn nghệ của cơ quan và đạt được nhiều thành tích cao trong các cuộc thi văn nghệ quần chúng nên ông được cơ quan cử đi học. Mấy tháng học tập ngắn ngủi đã đem lại cho ông nhiều tri thức về âm nhạc chuyên nghiệp và cũng gợi mở cho ông con đường sáng tác âm nhạc. Sau khóa học, được sự chỉ dẫn của một số nhạc sĩ đàn anh như Trần Vương (lúc đó là Trường phòng Văn hóa huyện), Lương Tuyển (lúc đó là Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa huyện) cùng với tinh thần tự học chăm chỉ, ông bắt đầu sáng tác những ca khúc đầu tiên để biểu diễn trong cơ quan. Sáng tác đầu tay của ông được nhiều người biết đến là ca khúc Hạt lúa đen viết vào khoảng cuối năm 1984 và sau đó đạt giải Nhì tại liên hoan văn nghệ của Ban Dân tộc tỉnh Nghệ An. Ban đầu, ca khúc này được viết bằng tiếng Việt, sau đó ông phiên sang tiếng Thái để nhiều bà con dân tộc Thái được nghe. Đến khi Đài Truyền hình Nghệ An làm tuyển tập các bài hát về dân tộc thiểu số với tên là Suối ngàn tình yêu thì bài hát Hạt lúa đen được ông đổi tên là Nhớ ơn Cụ Hồ, và càng được nhiều người biết đến.
Trải qua hơn 40 năm sáng tác, nhạc sĩ Lê Hoàng đã có một gia tài kha khá về âm nhạc. Theo như ông tổng kết, cho đến nay, đã có hơn trăm ca khúc được ông sáng tác và được nhiều người biểu diễn trên các sân khấu khác nhau. Nhiều ca khúc nổi tiếng đã quen thuộc với đồng bào và trở thành những ca khúc không thể thiếu trong những đêm nhạc của người dân tộc thiểu số Nghệ An. Trong đó phải kể đến những ca khúc tiêu biểu như Nhớ ơn Cụ Hồ, Bản mường ơn Bác, Lời Bác còn ngân trong lòng mường, Vâng lời Bác dạy, Về Pha Lài đi anh, Sắc mới mường Chon, Em vẫn chờ anh, Điệu thương trên triền núi… Chính những ca khúc này đã đưa tên tuổi của Lê Hoàng lên ngang hàng với những nhạc sĩ đàn anh như Trần Vương, Lương Tuyển, được nhiều bạn bè thân thiết coi là “ba chân kiềng” của âm nhạc dân tộc vùng Trà Lân.
Chuyên chở “tiếng lòng” của người Thái
Trong hơn trăm ca khúc đã được nhạc sĩ Lê Hoàng sáng tác thì chỉ có một vài bài hiếm hoi được ông viết từ cảm hứng của miền xuôi, còn lại đều là những ca khúc ra đời từ mạch nguồn văn hóa truyền thống của người Thái Nghệ An. Như chính ông chia sẻ: “Hồi bé thích âm nhạc một cách tự nhiên, là được tham gia vào những điệu hát điệu múa cùng bạn bè, cùng đồng bào. Nhưng lớn lên lại nghĩ khác. Âm nhạc cũng là văn hóa. Và âm nhạc mang theo những giá trị văn hóa truyền thống. Vậy nên, sáng tác âm nhạc cũng là tham gia vào giữ gìn, bảo tồn những giá trị văn hóa của dân tộc mình”. Từ đó, ông kiên định với con đường dùng âm nhạc để gánh gùi những giá trị văn hóa tộc người.
Hầu hết các ca khúc của ông được viết trên những làn điệu phổ biến của người Thái. Đó là làn điệu lăm, làn điệu xuôi, làn điệu khắp, làn điệu nhuôn, và đồng dao. Những làn điều này tạo cho các ca khúc luôn mang theo những âm hưởng của núi rừng, vừa hào hùng vừa ngân vang, rất phù hợp để biểu diễn trong các sự kiện văn hóa. Mỗi khi ca khúc được cất vang thì làm cho tinh thần người nghe phấn chấn và muốn tham gia vào những điệu múa, làm cho người ta đến gần nhau hơn, chia sẻ niềm vui với nhau, tạo nên một sợi dây liên kết từ âm nhạc. Một trong những đặc trưng rõ nét trong ca khúc của Lê Hoàng chính là sự kết nối mạnh mẽ, hợp với biểu diễn đồng ca, hợp ca với khí thế hào hùng và cũng hợp với những tiết mục múa tập thể. Thế nên, trong các sự kiện văn hóa cộng đồng, biểu diễn văn nghệ quần chúng, các ca khúc của Lê Hoàng hay được bà con ưa thích lựa chọn.
Âm nhạc với Lê Hoàng là một thứ công cụ/phương tiện để gùi gánh những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Thái. Ông không chỉ viết nhạc mà còn miệt mài tìm hiểu, nghiên cứu sâu sắc về văn hóa Thái. Những ca khúc của ông hoặc viết bằng tiếng Thái, học cả tiếng Thái lẫn tiếng Kinh, nhưng luôn mang nặng dấu ấn văn hóa Thái. Như ông tâm sự: “Mình là một người con của dân tộc Thái, khi viết ra một ca khúc để làm sao người ta nghe đến sẽ hiểu thêm nhiều điều về văn hóa dân tộc mình. Nhiều lúc đang viết một ca khúc, khi tìm một ca từ cho phù hợp thì tôi phải tìm trong kho tàng từ vựng tiếng Thái. Nếu chưa tìm được từ ưng ý thì lại tiếp tục tìm trong kho vốn từ Thái cổ”. Thế nên ông cố học tiếng Thái cổ, tìm hiểu những bài cúng, bài mo của cha ông. Và trong nhiều bài hát của ông, trong bản tiếng Thái lại có những từ cổ mà không phải ai cũng hiểu hết. Nhiều địa danh, nhiều phong tục tập quán gắn với văn hóa Thái cũng được ông đưa vào các ca khúc như một cách để quảng bá văn hóa Thái. Chính vì vậy mà có thể gọi âm nhạc của Lê Hoàng là âm nhạc của văn hóa Thái.
Trăn trở trách nhiệm trao truyền
Khi tôi hỏi về những thành tựu quan trọng của ông trong âm nhạc, nhạc sĩ Lê Hoàng bảo vẫn chưa đến tuổi 70, vẫn chưa tổng kết thành tựu, và ông đề nghị thay vào đó hãy nói về những ưu tư, trăn trở. Bởi thành tựu có thể do người khác đánh giá, nhưng những ưu tư của mình thì chỉ có mình nói ra mới được. Và nhiều khi, nó có giá trị lớn hơn là một lời tổng kết.
Là một người con dân tộc Thái, Lê Hoàng luôn suy tư về văn hóa dân tộc mình. Gần bảy mươi năm cuộc đời, ông cảm nhận được sự biến đổi của văn hóa truyền thống qua từng năm tháng. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang bị mai một, bị mất mát. Quá trình khôi phục cũng gặp nhiều khó khăn. Những người già vẫn luôn đau đáu về những giá trị văn hóa cũ còn những người trẻ lại vì những lý do cuộc sống mà phải xa quê hay kể cả ở lại quê nhà cũng không hẳn còn mặn nồng với các giá trị văn hóa truyền thống. Nhìn thấy quá trình đó, ông không khỏi ưu tư và lo lắng. Rồi đây, khi các giá trị văn hóa tộc người bị mai một, con cháu sẽ không còn hiểu về những gì cha ông đã để lại. Đó sẽ là một mất mát lớn. Rồi những bạn trẻ rời quê đi làm ăn xa, ở nơi xứ lạ quê người, liệu còn thích làng thích bản, thích những làn điệu lăm, xuôi, khắp, nhuôn, thích những điệu múa khèn, nhảy sạp… nữa hay không?
Những ưu tư đó cũng là động lực không ngừng thôi thúc nhạc sĩ Lê Hoàng hành động. Là một nhạc sĩ, ông không ngừng sáng tác để lan tỏa những giá trị văn hóa tộc người đến với công chúng. Là một Nghệ nhân Ưu tú, ông thường xuyên tham gia các sinh hoạt văn hóa văn nghệ, tham gia tập huấn cho đồng bào ở Con Cuông cũng như nhiều nơi khác. Ông luôn khát khao chia sẻ, động viên những người khác biết và thêm yêu mến văn hóa truyền thống, truyền cả cảm hứng lẫn kỹ năng cho đồng bào để cùng nhau gìn giữ những giá trị văn hóa mà cha ông để lại. Nhạc sĩ Lê Hoàng cho biết: “Âm nhạc nói riêng và văn hóa nói chung chỉ có thể được giữ gìn qua sự trao truyền giữa các thế hệ. Những nghệ nhân được Nhà nước phong tặng có phần trách nhiệm vào việc truyền thụ cho người khác, tổ chức tập huấn để bà con biết thêm, yêu thêm những làn điệu quê mình. Cả những bạn trẻ xa quê cũng cần được chia sẻ, nhất là những em học sinh trong các trường nội trú cần được học thêm về âm nhạc dân tộc, về văn hóa truyền thống của tộc người mình qua các nghệ nhân. Chỉ có trao truyền như vậy thì may sao mới giữ gìn được những giá trị văn hóa từ ông cha để lại”.
Với niềm đam mê âm nhạc, tinh thần làm việc miệt mài, tâm huyết với văn hóa truyền thống của dân tộc Thái, nhạc sĩ Lê Hoàng và những sáng tác âm nhạc của ông đã được nhiều người công nhận. Những đóng góp của ông đã được các cơ quan đoàn thể ghi nhận với hàng chục bằng khen, giấy khen, giải thưởng, các huân chương, huy chương… từ các các cuộc thi ở trung ương lẫn địa phương. Ông được phong danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm 2019. Năm 2025, ông vinh dự là một trong những gương mặt tiêu biểu dự Đại hội Thi đua yêu nước toàn tỉnh. Ông là người đang tiếp nối những đàn anh như Trần Vương, Lương Tuyển để âm nhạc miền Trà Lân luôn âm vang và văn hóa Thái Con Cuông được tỏa sáng.
Trang Tuệ
