Tracey Emin, nghệ sĩ đương đại người Anh, được biết đến như một trong những gương mặt táo bạo nhất của thế hệ Young British Artists cuối thập niên 1990. Bà thường sử dụng chính đời sống riêng tư của mình làm chất liệu sáng tạo, với giọng điệu thẳng thắn, dễ tổn thương và đầy tính tự sự.
Trong số các tác phẩm gây chú ý nhất của bà, “My Bed” (Chiếc giường của tôi, 1998) là một dấu mốc quan trọng không chỉ trong sự nghiệp của Emin mà còn trong lịch sử nghệ thuật đương đại Anh, bởi nó đặt ra câu hỏi: Khi đời tư trở thành tác phẩm, nghệ thuật còn là hư cấu hay chỉ đơn giản là phơi bày?
“My Bed” được Tracey Emin tạo ra trong một giai đoạn khủng hoảng tinh thần. Sau một cuộc tan vỡ tình cảm và những ngày chìm trong rượu, bà rơi vào trầm cảm và gần như không rời khỏi giường. Cuối cùng tỉnh dậy, Emin nhìn thấy cảnh tượng hỗn độn quanh mình: ga giường nhàu nát, chăn gối bẩn, quần áo vứt ngổn ngang, bao cao su đã dùng, vỏ thuốc, vỏ chai rượu, thuốc lá, quần lót có vết máu kinh nguyệt. Thay vì dọn dẹp, bà nhận ra tất cả những thứ ấy đang kể một câu chuyện về nỗi đau, sự trống rỗng, sự mệt mỏi và sự tồn tại của chính mình. Bà mang nguyên trạng chiếc giường cùng những vật dụng xung quanh đặt trong không gian triển lãm, không che giấu.
Tác phẩm lần đầu được trưng bày tại Tate Gallery năm 1999 khi Emin được đề cử giải Turner Prize, giải thưởng danh giá hàng đầu của nghệ thuật Anh. Khi ấy, “My Bed” ngay lập tức gây ra những phản ứng dữ dội. Nhiều người công kích rằng đây không phải nghệ thuật, rằng đó chỉ là một căn phòng bẩn được bê nguyên vào bảo tàng. Nhưng cũng có không ít người bảo vệ và ca ngợi tác phẩm như một biểu tượng của sự trung thực, của khả năng biến những mảnh vụn tầm thường trong đời sống thành ngôn ngữ nghệ thuật. Emin không tô vẽ, không lãng mạn hóa, mà phơi bày trọn vẹn một phần con người mình, đó là sự yếu đuối, thất vọng, đầy tổn thương.
Câu hỏi đặt ra là: “My Bed” có phải là sự phơi bày hoàn toàn, hay vẫn là một kiểu hư cấu nghệ thuật? Ở một khía cạnh, đây rõ ràng là một tác phẩm mang tính thực, vì các vật thể trong đó không phải bản sao, mà là những dấu vết thực tế từ căn phòng của Emin, đó là chiếc giường bà từng ngủ, những món đồ bà từng dùng. Nhưng mặt khác, việc lựa chọn giữ nguyên hiện trường, mang nó vào bảo tàng cũng là một hành động nghệ thuật có tính dàn dựng. Emin chọn cái nhìn mà công chúng sẽ có, chọn không gian và ánh sáng, chọn cách để người xem đối diện với đời tư của bà như thể nó là một bức tranh. Chính sự “chọn lọc trong phơi bày” đó khiến “My Bed” không chỉ là tường thuật cá nhân mà là một tuyên ngôn về ranh giới giữa đời sống và nghệ thuật.
Tác phẩm cũng mở rộng khái niệm về cái đẹp trong nghệ thuật. “My Bed” không hề đẹp theo nghĩa truyền thống. Nó thậm chí có thể khiến người xem khó chịu, bởi sự bừa bộn, bẩn thỉu và trần trụi mà nó phơi bày. Nhưng chính ở đó, người ta nhận ra một thứ đẹp khác, vẻ đẹp của sự thật, của sự dám nhìn thẳng vào những gì không hoàn hảo. Emin biến nỗi đau thành hình ảnh, biến sự yếu đuối thành chất liệu sáng tạo. “My Bed” là tấm gương phản chiếu nhiều người, những ai từng trải qua mất mát, cô đơn hay bế tắc trong đời sống.
Năm 2014, “My Bed” được bán đấu giá tại Christie’s với giá hơn 2,5 triệu bảng Anh, một con số khẳng định sức ảnh hưởng và giá trị biểu tượng của tác phẩm. Nhưng vượt ra khỏi giá trị vật chất, “My Bed” vẫn khiến người xem nhớ mãi vì tính chất riêng tư mà phổ quát của nó. Tracey Emin không tạo ra một thế giới giả tưởng; bà đưa chính thế giới thật, thế giới của cảm xúc, của thân thể, của những dấu vết đời thường lên tác phẩm nghệ thuật.
Ở ranh giới giữa hư cấu và phơi bày, “My Bed” chứng minh rằng nghệ thuật không cần phải xa rời đời sống để trở nên sâu sắc. Đôi khi, chỉ cần một sự trung thực đến tận cùng, một khoảnh khắc dám đối diện với bản thân, cũng đủ làm nên một tác phẩm lớn. Tracey Emin đã để lại dấu ấn mạnh mẽ bằng cách biến chính sự hỗn loạn của đời sống thành ngôn ngữ để nói về con người chân thực, mong manh và đầy tổn thương nhưng cũng đầy sức sống.
Phương Thanh – Như Yến
