Trong dòng chảy dài của lịch sử nghệ thuật phương Tây, có những tác phẩm đóng vai trò như điểm khởi đầu cho sự thay đổi, giúp xác định lại toàn bộ hướng đi của mỹ thuật. Khi chúng ta nhìn lại các sáng tạo tiên phong, ta thấy rõ rằng vai trò của những nghệ sĩ cách tân không nằm ở chỗ “phá bỏ quá khứ” đơn thuần mà họ thiết lập một cách nhìn mới, mở ra một tư duy thẩm mỹ mới mà trước đó rất ít ai tưởng tượng được.
“Impression, Sunrise” (1872) của Claude Monet là một trong những dấu mốc đầu tiên. Bức tranh khắc họa cảnh bình minh trên cảng Le Havre với những nét vẽ nhanh, những mảng màu không được hoà trộn kỹ lưỡng, và một mặt trời đỏ cam nổi bật giữa làn sương mù. Bức tranh cho thấy cuộc chuyển đổi từ mô hình học thuật với dựng hình chi tiết sang cách ghi lại cảm giác, ánh sáng, không khí. Chính Monet và các họa sĩ thuộc nhóm Ấn tượng đã đặt ra nguyên tắc mới, đó là hội hoạ không nhất thiết phải tái tạo “sự vật như thật” mà có thể chuyển tải cái nhìn tức thời, cái cảm nhận riêng biệt của người họa sĩ trong khoảnh khắc nào đó. Đấy là bước đầu mở đường cho nghệ thuật hiện đại mà chất liệu, ánh sáng và quá trình cảm nhận trở thành đề tài chính.
Tiếp theo, khoảng đầu thế kỷ XX, “Les Demoiselles d’Avignon” (1907) của Pablo Picasso trở thành bước ngoặt quyết định. Trong bức tranh này, Picasso loại bỏ việc dựng hình theo một góc nhìn duy nhất, mặt phẳng bị phân mảnh, các hình khối bị xáo trộn và khuôn mặt hai nhân vật bên phải mang ảnh hưởng của mặt nạ châu Phi. Việc ông chọn một chủ đề nhạy cảm (năm thiếu nữ trong nhà chứa) và xử lý nó bằng ngôn ngữ hình ảnh đầy thách thức đã khiến tác phẩm ban đầu bị phản ứng mạnh. Nhưng sau đó chính bức tranh đã đặt nền móng cho trường phái Lập thể và thay đổi cách nghệ sĩ cùng khán giả nghĩ về việc tái hiện hình thể và không gian.
Một bước phát triển khác quan trọng là trường phái Suprematism (chủ nghĩa Tối thượng) do Kazimir Malevich khởi xướng ở Nga từ năm 1913, công bố công khai lần đầu 1915. Suprematism đặt yếu tố hình thức thuần tuý (hình vuông, hình tròn, hình chữ nhật) làm trung tâm, loại bỏ mọi biểu trưng trần tục và hướng tới “cảm giác nghệ thuật thuần khiết”. Từ đó, nghệ thuật bước sang giai đoạn mà hình ảnh không còn chỉ là cái nhìn từ ngoài vào mà là biểu hiện nội tại, là suy tư về bản chất của hình thức và màu sắc.
Những tác phẩm nói trên cho thấy rằng nghệ sĩ tiên phong giữ vai trò quyết định. Họ là người thấy trước điều mà phần lớn mọi người chưa hình dung, chấp nhận rủi ro, chấp nhận bị hiểu lầm để tạo ra thứ mà thời đại chưa sẵn sàng tiếp nhận. Họ mở ra con đường mà nhiều nghệ sĩ nối tiếp, và cách làm của họ ảnh hưởng đến hội hoạ, điêu khắc, nhiếp ảnh và thiết kế suốt nhiều thập niên sau.
Hơn nữa, tầm quan trọng của những cách tân ấy còn nằm ở việc họ thay đổi mối quan hệ giữa người nhìn và tác phẩm. Như Monet không chỉ yêu cầu người xem nhìn “cảnh” mà cảm nhận ánh sáng và không khí. Picasso không chỉ mời người xem “nhìn hình thể” mà khiến họ nhận ra hình thể có thể biến dạng, có thể nhìn từ nhiều góc độ cùng lúc. Malevich không đơn thuần vẽ hình khối mà tạo ra một không gian trừu tượng nơi màu sắc và hình dáng đối thoại với bản thân người xem. Nhờ vậy, nghệ thuật biến thành nền tảng để suy nghĩ, để cảm nhận, để trải nghiệm chứ không còn là vật trang trí hay minh họa.
Chính nhờ những tác phẩm tiên phong đó mà nghệ thuật hiện đại có thể phát triển đa dạng theo những hướng như trừu tượng, biểu hiện, siêu thực… Khi các nghệ sĩ đặt câu hỏi về vật thể, về cách nhìn, về chất liệu và về ánh sáng, họ cho chúng ta thấy rằng nghệ thuật là lĩnh vực không ngừng vận động. Những cách tân ấy khiến nghệ sĩ trở thành người dẫn dắt, người thử nghiệm chứ không phải là người sao chép hay tái hiện.
Cuối cùng, việc hiểu và ghi nhận những tác phẩm tiên phong có ý nghĩa như ghi nhớ bước chuyển đổi lớn trong lịch sử ý tưởng và cảm xúc của nhân loại. Các nghệ sĩ tiên phong đã khai phá lối đi và tác phẩm của họ trở thành mốc lịch sử cho các thế hệ sau tiếp tục hành trình đó.
Vân Quỳnh – Như Yến
