Thành công của bộ phim “Mưa đỏ” cho thấy dòng phim chiến tranh, lịch sử của Việt Nam sau một giai đoạn trầm lắng, nay trở thành hiện tượng xã hội và tạo dư luận tốt trong khán giả. Tuy nhiên, thành công của “Mưa đỏ” không chỉ đến từ một nền móng điện ảnh vững chãi có từ trước, mà còn hứa hẹn mở ra những triển vọng mới cho dòng phim này.
Từ những bộ phim kinh điển đến sức sống của những tác phẩm thời nay
Điện ảnh Việt Nam từ sau 1954 đã gắn bó mật thiết với đề tài chiến tranh và lịch sử dân tộc. Những bộ phim kinh điển như “Chung một dòng sông” (1959), “Cánh đồng hoang” (1979, đoạt Giải thưởng lớn tại Liên hoan phim Moskva), “Bao giờ cho đến tháng Mười” (1984, từng lọt top 18 phim châu Á xuất sắc nhất của kênh CNN) đã khắc họa chiến tranh không chỉ ở tầm vóc sử thi, mà còn qua thân phận con người, tình yêu và khát vọng hòa bình.
Dù đã ra đời nhiều thập kỉ, các tác phẩm ấy vẫn còn nguyên giá trị nghệ thuật và thường xuyên được nhắc lại trong giáo trình, hội thảo về điện ảnh. Đó là nền tảng để khẳng định rằng dòng phim chiến tranh, lịch sử không chỉ là “khoảnh khắc” của một thời, mà đã trở thành một phần căn cốt trong lịch sử nghệ thuật thứ bảy ở Việt Nam.
Bước sang giai đoạn hội nhập, khi chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỉ, các nhà làm phim vẫn tiếp tục quay lại với đề tài này. Các tác phẩm gần đây như “Đào, phở và piano”, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối” hay “Mưa đỏ” chứng minh nỗ lực tìm cách kể chuyện mới, đa dạng hóa góc nhìn và đặc biệt là tạo sự kết nối với khán giả trẻ. Có phim nhấn mạnh vào yếu tố nhân văn, có phim thử nghiệm cách kể mang tính sử thi, có phim lại chú trọng tính bi tráng và biểu tượng. Tuy nhiên, điều dễ nhận thấy là cả người làm phim lẫn công chúng đều vẫn có nhu cầu quay trở lại với chất liệu chiến tranh, lịch sử, như một phần ký ức tập thể không thể phai mờ. Trong đó, “Mưa đỏ”, bộ phim tái hiện trận chiến Thành cổ Quảng Trị 1972, chỉ trong ít ngày công chiếu đã nhanh chóng vươn lên top 1 phòng vé, trở thành một hiện tượng điện ảnh hiếm có đối với thể loại vốn được cho là kén khán giả.
Sức sống của dòng phim này nằm ở hai yếu tố. Thứ nhất, nó gắn liền với truyền thống lịch sử hào hùng và kí ức dân tộc, vì vậy luôn có một lượng khán giả lớn. Thứ hai, mỗi thế hệ đạo diễn lại có thể tìm được những cách diễn đạt mới, từ hiện thực, lãng mạn, đến biểu tượng, thậm chí cả ngôn ngữ điện ảnh đương đại. Chính vì vậy, dù có lúc thăng trầm, dòng phim chiến tranh, lịch sử của Việt Nam vẫn chưa bao giờ mất đi sức hút, mà đang chuyển mình để vừa gìn giữ truyền thống, vừa hòa nhập với thẩm mỹ điện ảnh hiện đại.
Dĩ nhiên, vẫn còn những hạn chế cần thẳng thắn nhìn nhận như kinh phí sản xuất thường eo hẹp, kĩ xảo và dàn dựng đại cảnh chưa thật sự tương xứng với tầm vóc lịch sử, kịch bản đôi khi còn công thức và thiên về minh họa sự kiện hơn là đào sâu số phận nhân vật… Đặc biệt, thói quen xem phim của khán giả trẻ thay đổi nhanh chóng, đòi hỏi cách kể chuyện giàu sức gợi, có nhịp điệu điện ảnh và ngôn ngữ hình ảnh hiện đại hơn. Vì vậy, vấn đề đặt ra cho các nhà làm phim hôm nay là làm thế nào để vừa giữ được chiều sâu nhân văn và giá trị lịch sử, vừa tạo ra ngôn ngữ điện ảnh mới mẻ, hấp dẫn khán giả đương đại. Nhưng dòng phim này luôn cho phép đạo diễn tìm ra cách diễn đạt mới. Nếu ở những thập niên trước, phim thiên về phản ánh hiện thực và sử thi, thì nay nhiều tác phẩm lồng ghép yếu tố lãng mạn, bi tráng, hài hước, thậm chí chất thơ và biểu tượng. Nhờ vậy, dù có lúc trầm lắng, phim chiến tranh, lịch sử vẫn chưa bao giờ biến mất khỏi màn ảnh Việt.
Những điều thôi thúc những người làm phim chiến tranh, lịch sử
Có ba lí do chính khiến thể loại chiến tranh, lịch sử như “Mưa đỏ” vẫn được các nhà làm phim kiên trì theo đuổi, dù chi phí sản xuất cao và thị trường khán giả tiếp cận không dễ dàng.
Thứ nhất, đây là mạch nguồn kí ức và truyền thống lịch sử của dân tộc, gắn với những thời khắc thiêng liêng của đất nước. Khi làm phim về chiến tranh, lịch sử, các đạo diễn không chỉ kể một câu chuyện điện ảnh, làm theo đơn đặt hàng, dùng để tuyên truyền hay hướng tới doanh thu…, mà còn góp phần lưu giữ kí ức tập thể, nhắc nhở những thế hệ hôm nay và mai sau về giá trị của độc lập, hòa bình và sự hi sinh, cũng như tôn vinh sự ngã xuống vì đất nước của các thế hệ cha ông.
Thứ hai, thể loại này luôn đem lại những thử thách nghệ thuật hấp dẫn đối với những người làm phim. Nó cho phép đạo diễn khai thác ở qui mô sử thi, đại cảnh hoành tráng, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội đi sâu vào số phận con người trong bối cảnh đặc biệt của chiến tranh. Nói cách khác, đó là chất liệu để thử nghiệm cả về ngôn ngữ điện ảnh, phong cách kể chuyện và cảm xúc nhân văn. Những đạo diễn giỏi, tài năng, có tâm huyết với nghề thường sẽ có can đảm tự thử thách chính mình khi dấn thân vào dòng phim này.
Thứ ba, dù khó khăn về thị trường, vẫn tồn tại một tầng lớp khán giả trung thành. Họ là những người luôn quan tâm đến lịch sử và trân trọng giá trị nghệ thuật. Thậm chí, các phim này thường được Nhà nước, các cơ quan văn hóa và giới nghiên cứu, phê bình đánh giá cao, nên chúng có thêm một đời sống thứ hai qua sự tôn vinh ở các liên hoan phim, các giải thưởng điện ảnh, hay đi vào trường học, cơ quan…
Nói cách khác, dòng phim chiến tranh, lịch sử vẫn sống được không chỉ nhờ vào yếu tố thương mại, mà còn bởi ý nghĩa văn hóa, giáo dục và giá trị tinh thần mà nó mang lại cho xã hội. Chính điều đó khiến nhiều thế hệ đạo diễn, dù biết là vất vả và rủi ro về doanh thu, vẫn coi đây là một sứ mệnh nghệ thuật cần theo đuổi.
Khán giả trẻ và nhu cầu tìm về lịch sử
Khán giả trẻ ngày nay tiếp nhận phim chiến tranh, lịch sử với một tâm thế khá đặc biệt. Họ không có trải nghiệm trực tiếp về chiến tranh, nhưng lại có nhu cầu tìm hiểu lịch sử và quá khứ dân tộc nói chung, hiểu về lịch sử thế kỷ XX nói riêng. Khi xem những bộ phim này, họ không chỉ xem một tác phẩm nghệ thuật, mà còn tìm thấy một cánh cửa mở để bước vào lịch sử, hiểu về những hi sinh, mất mát mà thế hệ trước đã trải qua.
Có thể thấy rõ điều này qua phản ứng của khán giả trẻ đối với một số tác phẩm gần đây. Chẳng hạn, “Đào, phở và piano” gây tò mò cho khán giả trẻ bởi nó đặt chiến tranh trong những yếu tố gần gũi với đời sống thường nhật như tình yêu, âm nhạc, ẩm thực, khiến họ cảm thấy chiến tranh không chỉ là súng đạn, mà còn là khát vọng sống và khát vọng cái đẹp, về ăn ngon… Hay với “Mưa đỏ”, sự bi tráng trong cái chết của những người lính khiến nhiều bạn trẻ xúc động và đặt câu hỏi về ý nghĩa của sự hi sinh. Trong khi đó, khi đi xem một phim thương mại, cảm giác chủ yếu họ nhận được vẫn là giải trí và thư giãn.
So với phim giải trí hay phim thương mại, phim chiến tranh, lịch sử mang đến những giá trị khác biệt. Dòng phim này không chỉ dừng lại ở yếu tố kịch tính hay giải trí, mà còn khơi gợi suy tư, sự đồng cảm, sự xúc động, niềm tự hào về quá khứ… Không phải ngẫu nhiên mà nhiều bạn trẻ khóc khi xem những phim chiến tranh, lịch sử. Đối với nhiều bạn trẻ, xem một bộ phim như vậy giống như được trải nghiệm kí ức tập thể, vừa xa lạ vừa gần gũi, giúp họ cảm nhận sâu sắc hơn về lịch sử đất nước và từ đó biết ơn, tri ân các thế hệ trước, làm tròn trách nhiệm của thế hệ hôm nay. Từ đó, dòng phim này còn mang ý nghĩa giáo dục lớn lao. Nói cách khác, nếu phim thương mại đáp ứng nhu cầu giải trí nhanh và xu hướng thị trường, thì phim chiến tranh, lịch sử đem lại cho khán giả trẻ cơ hội được chạm vào ký ức cộng đồng, chiêm nghiệm về lịch sử dân tộc. Đó là những điều khác biệt, giàu chiều sâu và khó thay thế được.
Nhưng để đáp ứng được nhu cầu của đông đảo khán giả thuộc mọi tầng lớp thì điều quan trọng nhất là các nhà làm phim cần tìm được sự cân bằng giữa tính chân thực lịch sử và ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Một bộ phim lịch sử, chiến tranh không thể chỉ dừng ở việc minh họa sự kiện hay tuyên truyền, mà phải có kịch bản giàu cảm xúc, nhân vật có chiều sâu tâm lí, để khán giả, đặc biệt là giới trẻ, thấy gần gũi và đồng cảm. Bên cạnh đó, cần chú trọng đến yếu tố thị trường như đầu tư bài bản vào kỹ xảo, âm nhạc, hình ảnh, đồng thời có chiến lược truyền thông phù hợp để phim không bị đóng khung như phim tuyên truyền. Nếu biết kết hợp giữa chất liệu lịch sử với cách kể hấp dẫn, như đưa vào những lát cắt đời thường, yếu tố tâm lí, tình yêu, hoặc thậm chí chất hài hước, lãng mạn, thì phim vừa giữ được giá trị giáo dục, văn hóa, vừa đủ sức cạnh tranh trên thị trường. Về mặt này, các phim “Đào, phở và piano”, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối”, “Mưa đỏ” đều kết hợp khá tốt nên nhận nhiều phản hồi tích cực từ thị trường. Như vậy, muốn phim lịch sử, chiến tranh vừa có giá trị, vừa hấp dẫn khán giả ngày nay, các nhà làm phim phải coi đó không chỉ là một sứ mệnh, mà còn là một sản phẩm nghệ thuật gắn với nhu cầu thưởng thức đương đại.
Nhìn về tương lai gần, dù khó có thay đổi gì đột phá hay lớn lao, nhưng chắc chắn dòng phim này sẽ phát triển hơn xa giai đoạn hiện nay. Dòng phim chiến tranh, lịch sử của Việt Nam sẽ phát triển theo hai hướng song song trong thời gian tới. Một mặt, vẫn tiếp tục có những bộ phim mang tính sử thi, nhấn mạnh yếu tố giáo dục, văn hóa, do Nhà nước đặt hàng và hỗ trợ sản xuất. Mặt khác, sẽ ngày càng xuất hiện nhiều phim được làm theo tinh thần tôn vinh, hiểu biết lịch sử qua số phận cá nhân, tập trung vào những trải nghiệm đời thường, tâm lí, tình yêu trong bối cảnh chiến tranh, để khán giả trẻ dễ tiếp nhận hơn.
Cùng với sự phát triển của công nghệ điện ảnh, từ kĩ xảo, bối cảnh ảo đến các nền tảng phát hành trực tuyến…, dòng phim này sẽ đa dạng hóa hình thức thể hiện, có thể khắc họa lịch sử theo phong cách gần gũi, thậm chí tương tác với khán giả. Như vậy, thay vì chỉ gắn với ý nghĩa giáo dục hay hoài niệm quá khứ, phim chiến tranh, lịch sử trong tương lai sẽ hướng đến một ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, giàu tính nhân văn và có sức cạnh tranh thương mại. Dòng phim này sẽ không chỉ do Nhà nước độc quyền làm phim, mà sẽ thu hút các nhà đầu tư tư nhân bỏ vốn làm phim, nhất là sau thành công của phim “Địa đạo”. Thậm chí sẽ có sự thay đổi trong các qui định hiện hành, để xuất hiện hình thức nhà nước và tư nhân cùng đầu tư vào những sản phẩm điện ảnh. Đây là tín hiệu tích cực, hứa hẹn một diện mạo đa dạng và phong phú hơn cho dòng phim này. Như vậy, chúng ta có quyền mong chờ sự xuất hiện ngày càng nhiều những bộ phim lấy đề tài chiến tranh, lịch sử trong thời gian tới như “Mưa đỏ” và hơn thế nữa.
Có thể nói, sức sống của dòng phim này chính là sức sống của lịch sử được kể lại bằng hình ảnh, một dòng chảy kí ức chưa bao giờ ngừng lại trên màn ảnh Việt.
Hà Thanh Vân
