Truyện ngắn
Hơn 10 năm trước, có một cô giáo dạy văn cấp Ba ở một vùng quê xứ Nghệ đã gây bất ngờ cho giới cầm bút khi giành giải nhất truyện ngắn Báo Văn nghệ,( một giải thưởng uy tín về văn chương trong nước năm 2007-2008) với truyện ngắn Thung Lam.
Đó là chị Hồ Thị Ngọc Hoài. Từ đó đến nay, chị đã trở thành một cây viết chuyên nghiệp với rất nhiều truyện ngắn đăng trên các báo/ tạp chí nổi tiếng, dù đối với chị văn chương chỉ bởi ” tôi thích viết văn”. Chị Hoài cũng là hội viên ban Văn của Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Nghệ An. Hiện chị đang sống và làm việc tại TP.HCM. Tác phẩm đã in: Đi đến đó (tập truyện ngắn), Lễ hội này (tập thơ). Mặc dù xa quê, nhưng trái tim người phụ nữ đa cảm vẫn luôn đau đáu nỗi niềm cố hương. ” Thung Lam” vẫn luôn là cảm hứng dồi dào trong đời sống và trong thi ca của Hồ Thị Ngọc Hoài.
Ban biên tập Tạp chí Sông Lam xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc truyện ngắn : ” Mùa đã xa” của chị, như một sự đánh dấu và đón nhận sự trở lại của chị trên những trang văn quê nhà, mà như chị nói là ” thôi thúc vô cùng”.
******
Hết học, nó có khối việc chờ: nấu bữa, đi chợ, chăm nuôi gà, lợn, chăm vườn; tưới nước, nhổ cỏ, bón phân… những việc trước đó nó vẫn làm phụ mẹ không thường xuyên, nhưng hết học rồi thì khác. Nụ ơi, Nụ ơi… cái tên nó cũng được cha mẹ gọi nhiều hơn trong nhà, ngoài vườn… Nó lớn thật sự rồi, phải làm việc nhà nhiều hơn, tự giác, siêng năng và nó cũng sống thong thả hơn.
Nhiều lần nó thò chân xuống thuyền, thuyền tròng trành quá lại rút chân lên. Nó cũng không dám nhờ cha dạy, chỉ nhìn thật nhiều để rồi làm theo thôi.
Sáng ra, nó thích thú nhất là những lúc ngắm nhìn cảnh cha chèo thuyền ra hồ, con thuyền nhỏ nhẹ lướt, mặt hồ phẳng lặng, tay chèo của cha khuẩy nước rất nhẹ nhàng, rất dẻo. Sóng lan. Nó tính sẽ học chèo, học tới khi nào chèo được thuyền ra giữa hồ như cha, chèo đến hết mọi chỗ trên mặt hồ… khi đó chắc thích lắm. Sắc hồ, sắc nước, cỏ cây… thêm chiếc thuyền nan nhẹ trôi… trông như tranh.
Một tay vịn cọc cầu, nó xuống thuyền đã ít tròng trành, ngồi xuống miếng ván nhỏ đặt giữa lòng thuyền. Ngồi thật yên. Cứ vịn vào cọc cầu, lên xuống nhẹ nhàng khéo léo, đừng lo lắng quá.
Nó gồng người, căng như lên dây cót, ngồi yên, giữ cân bằng, mọi động đụng, nhúc nhích ngọ nguậy phải thật nhẹ, thật dè chừng. Ngồi yên một chỗ cũng rịn vã mồ hôi. Thế mà cha chèo lướt đi thật nhẹ nhàng thoải mái. Nó thèm làm được, nhẹ nhàng trôi lướt.
Học cách xuống thuyền, học ngồi ngay ngắn, làm quen cảm giác thuyền chao mặt nước, nới lỏng dần.
Cứ thế, nó tập lên thuyền, xuống thuyền, đỡ căng thẳng, cầm cái bai chèo dài và lớn hơn cái muôi xúc cơm một chút, tập khuẩy chèo giống như cha.
Cha biết, cha ngăn, ý cha là biết chèo rồi sẽ mê thuyền ra xa, lỡ xảy ra bất thường đáng sợ.
Chiếc cầu nhỏ xìa ra ngoài mặt hồ một mét, là đoạn ván bìa xẻ ra từ một thân cây rất to, không biết cha xin hay mua ở đâu. Nước hồ cách mặt cầu tùy mùa. Vào mùa lũ nước gần sát, hoặc lút tăm. Mặt cầu vừa trơn bóng vừa rạn bạc nắng mưa, là một chỗ dần dần thân thuộc êm đềm của nó.
Nó bíu cọc leo lên cầu. Thuyền nan mỏng nhẹ lắc lư, tròng trành…
Sáng sáng, cha thu lưới, buộc thuyền vào cọc cầu, nó giúp cha mang cá, lưới lên bờ, lên nhà.
Có nhiều cá thì mẹ mang ra chợ bán, ít thì để ăn.
Cha mẹ trồng rau, làm vườn, thả lưới, vào rừng lấy củi, quanh năm thế. Bốn giờ sáng cha mẹ đã dậy, cha xuống hồ, mẹ nhóm bếp, mẹ ra chợ, ra vườn, hoặc vào rừng…
Nó đi thi về, nhưng chắc là không đỗ. Nó học không giỏi như anh Sơn. Anh Sơn thi đậu dễ như nó xới cỏ ngoài vườn, anh ấy mơ được học Thủ đô là được ngay. Còn nó, không khéo… ở nhà làm vườn, gà lợn, rau cỏ.
Bao năm, nó và anh Sơn, ăn cơm tối xong nghỉ chút là học bài. Nó lên lớp mười hai, anh Sơn đi học xa. Nó cố gắng học mà không giỏi được như anh. Ngày hết học, nó cảm thấy như trút được gánh nặng, thở phào.
Nhưng không phải là nó không thèm học nữa. Nó chỉ tạm nghỉ ngơi, nghe ngóng nhàn nhã tí.
Những đêm hè lặng phắc, hóng gió không có gió, quạt phành phạch mỏi hết cả tay. Nó quá thân thuộc với chín ô cửa sổ vuông bên giường, chiếc bàn nhỏ, bàn nhỏ đêm đêm có ngọn đèn dầu, lúc không học hành gì thì vặn nhỏ liu riu.
Nắng nóng nhiều và luôn mong mưa. Mong mưa, mưa đến. Mưa dồn mưa dập. Mưa tới mưa tấp. Nước trên đầu, dưới chân, tứ bề dầm dề… Gà, lợn đến buổi đói kêu nháo lên, mẹ đi chợ về lại loay quay bên chuồng lợn chuồng gà, lo cho luống cải sớm, lo vại nhút, hũ tương… Mới lo hạn hán, lại quay ra lo mùa bão lũ về.
Mùa bão lũ, vạt rau muống của nhà nó phải ngập năm, bảy bận. Mưa xuống, rau muống nhanh tốt, non mềm, nó với mẹ hái rau muống bán, hái cho nhà ăn, luộc, xào, canh… đổi bữa ngày mưa lũ. Mưa lũ, chợ nhiều nhất là rau muống. Mưa hàng tuần, có khi cả nửa tháng trời… nó và mẹ vẫn thường lội ruộng rau muống lút nước khoảng hai gang tay. Mưa to dày, rơi độp tới tấp lên nón lên lưng…
Hái rau, trồng rau, che rau, băm rau, quấy cám…
Gà lợn không kể nắng mưa kêu loanh quanh nháo nhác. Ngày mưa lũ, chúng kêu nóng cả ruột, không vào rừng chặt chuối được, rau trong vườn mọc không kịp. Chuồng trại phân tro nặng mùi, bẩn thỉu. Mưa gió dầm dề, trời tối tăm mờ mịt, buồn buồn. Ngôi nhà lá rung lên lên những khi gió lùa, mưa xối.
Mùa bão lũ, trời đất bất thường lắm. Mưa chuyển lũ, lũ chuyển sang bão là chuyện không lạ. Năm nào cũng như năm nào. Là mùa mẹ hay xức dầu con hổ chống đau mỏi, cảm lạnh. Nó nghe mùi dầu con hổ nhiều thành quen, thành mùa của cả nhà. Muỗi cắn, đau đầu, đau bụng, nhức mỏi, cảm… mẹ đều cạy nắp dầu con hổ ra bôi, xoa…
Mưa gió, cha thường vá, gỡ lưới, ngồi măn mó cái đài ò è khó nghe vì thời tiết xấu. Mẹ lo thu dọn, cất đặt phòng khi gió bão giật. Khi mưa gió, lắm lúc chẳng có việc gì ra việc, nhưng mẹ ngồi không yên, cứ loay hoay cất đặt, lôi moi ra đủ bận bịu …
Nó thì vẫn thích cảnh mưa gió được ngồi nhàn rỗi, lắm lúc chỉ là ngồi nhìn vào trống không, nhìn ra trời, sân, vườn bạc trắng trong những đợt mưa khủng khiếp. Ngồi yên trên giường nhìn góc sân qua khung cửa ra vào, nhìn góc vườn qua những ô trổ vuông. Khóm chuối khua bành bạch, lá rách te tua, cây râm bụt đầu cổng to lớn dần, nhánh mềm cong cần câu, khi nào cũng có mấy bông hoa đỏ, kể cả trời mây mưa xám xịt.
Nhiều lần như thế, nhiều năm như thế, mỗi năm một rõ dần, ngồi quen chỗ, nhìn ra vuông sân đọng nước, lại nhìn ra chín vuông cửa trổ trông ra vườn; cây mít, bụi chuối, bụi mía, cây ổi… chúng héo hon vì hạn, lại rờn lên nhờ mưa. Những trái ổi ương dần ấy là mùa mưa lũ.
Nó và anh Sơn lớn lên, lơ mơ nhớ về những mùa bão đến vào giữa hè cho đến mùa đi học vẫn còn bão lũ… càng lớn thì càng nhớ rõ hơn gương mặt của mùa.
*****
Hồi nhỏ, mùa mưa bão, vẫn thấy mẹ hay ngồi khâu vá. Sau này là nó. Nhàn, nó lôi cái rổ lung tung đủ thứ kim chỉ, dây, cúc, lọ, linh tinh ra, những gì đứt, xể, nhỏ to đều được khâu đơm lại.
Ngày mưa gió nó cũng hay soi gương thật kĩ, mặc mưa gió ầm ào lén vào người cảm giác buồn buồn, nó ngồi soi, xem xét nét mặt của nó. Đôi mắt nó nhìn mắt nó, nhìn như muốn xới lục bí mật tương lai, nhưng chẳng thấy gì. Tóc mượt, răng trắng nhưng không trắng lóa, trắng bóng như Mị, như Ngọc. Người ta bảo cái răng, cái tóc… ra làm sao? Nó không hiểu.
Nó soi gương, tự thấy mình xinh, có mấy sợi lông mày mọc nham ra ngoài, nếu nhổ đi có lẽ đau chảy nước mắt. Đợi khi nào được đi học thủ Đô… soi gương mà cũng nghĩ đến… Nó mong lắm cái mặt mình có ngày ở nơi nó ước ao, cho mắt được nhìn những điều lạ.
Nó khâu vá vụng về, không được như mẹ. Những ngày bão lũ cũng hay nhớ nghĩ miên man. Những lúc buồn tẻ nó nhớ lại những bộ phim, những vở diễn của các đoàn văn công. Chẳng hiểu sao bỗng các đoàn văn công ít về, phim cũng ít chiếu. Nhưng nếu có văn công về, hay có phim chiếu, không có anh Sơn thì nó cũng không dám đi. Mới ngày nào nó và anh đi, có hôm ba mẹ con cùng đi, đi bộ những ba cây số mới ra tới nhà hát.
Hết học, nó lớn thêm chút, nhiều thứ khác đi, mùa mưa bão đến nó cũng nhiều tâm trạng hơn.
*****
Sương sớm mờ ngoài mặt hồ, se lạnh. Nhìn cây, màu xanh trên lá thẩm lại, sẫm vẻ già, nó sực nghĩ, không còn phải lo chuyện sách vở áo quần cho năm học mới nữa. Thấy nhẹ nhõm hẳn, tuy cũng có nỗi buồn. Buồn, biết không thể được nên nó cũng bằng lòng. Nó học không giỏi như anh Sơn. Nó thi cao đẳng sư phạm của tỉnh mà còn thiếu những ba điểm. Nhà lại nghèo, nó cũng không mơ đi chơi đó đây cho biết, không chơi, chờ một năm nữa để chuẩn bị cho tất cả, cho giấc mơ thật sự nhất của nó. Nó phải đến Thủ đô học như anh trai. Nó chỉ thèm được đi học ở Thủ đô như anh Sơn thôi.
Nó thèm được cảm nhận sự khác biệt. Anh Sơn về nghỉ hè có ba hôm là vội đi, nói phải tranh thủ kiếm tiền, phải học thêm ngoại ngữ. Nó thèm được như anh trai, nó khao khát, như bị đốt cháy khi mơ nghĩ về học ở thủ đô.
Nó ngưỡng mộ anh trai hơn rất nhiều. Sau một năm học ở Thủ đô, anh ấy khác hẳn, có vẻ gì đó đáng yêu hơn nhiều. Nó mơ học, mơ yêu… một người cũng phải… như anh trai của nó.
Những lúc ngồi ngắm hồ, nó sinh ra mơ mộng. Càng ngày nó càng mơ mộng dữ thì phải. Nó mơ màng xa xôi và càng cháy bỏng về nơi đó.
Nó lục bút giấy viết thư cho anh trai. Năm ngoái giờ này nó đang ở trên lớp học. Đầu mùa thu, đến trường, mưa lũ đen kịt cả phòng học, gió mưa vẫn thường âm u, ẩm ướt suốt tuần.
Lâu ngày không cầm bút viết, lâu ngày không muốn vướng bận vào những thứ mà mười năm qua nó vướng bận. Nhiều năm qua, nhiều khi nó phát chán vì ngồi học như tù, chẳng hiểu được bao nhiêu. Nhiều bài học bay biến đi đâu mất, cái đầu nó trơ rỗng, thân thể nó ủ ê. Đi học cũng mệt nhọc, gian khó, lắm khi nó thấy đến là khổ.
Nó nắn nót viết, lắm thứ chực tuôn ra, lộn xộn trong đầu quá. Nó phải ngưng để tính lại nên viết gì trước, nói thế nào cho trật tự.
Nói về những ngày đầu thôi học ở nhà thế nào? Về việc làm vườn, việc gà, lợn, đi chợ, vào rừng. Ngày nào cũng thế, đến giờ, hai con lợn đói là kêu hét, bầy gà cùng lợn kêu quanh, như dục giã, phân khắp sân, chuồng…và nếu nhà không có cầu ao, bờ hồ chắc bức bí.
Rằng không có gì khó khăn, cũng không có gì đáng nói, mọi việc cứ đều đều ngày ngày sang ngày khác, mặt trời lên sau lưng nhà, mặt trời lặn trước hồ… cũng đẹp, cũng đáng yêu, nhưng; mặt trời ban mai rực rỡ, mặt trăng soi hồ lấp lánh, kể cả mưa bão có dữ dội… tất cả cũng đều lặng lẽ, chìm vào lặng lẽ… nên nhiều khi thấy thật buồn tẻ.
Nói về ước mơ thầm kín đang được nhen nhóm. Nói anh học cho giỏi rồi giúp nó cũng được đi ra, học hành ở thủ đô…? Và nói nó thèm được ngắm, thèm được biết hồ Gươm, và anh hãy viết thư về, kể nhiều chuyện ngoài đó cho nó nghe với…
Nó viết, cảm thấy nó hiểu nó hơn một chút, và tin anh trai cũng hiểu và sẽ cố lên vì nó.
*****
Thế rồi cha vắng nhà nhiều ngày. Cha nằm bệnh xá xã không đỡ đau, chuyển viện huyện, nó thay mẹ chăm nom cha được hai hôm, cha tiêm, uống thuốc… vẫn đau, phải đi viện tỉnh. Cha đi viện tỉnh, nó biết thế là bệnh nặng, là nguy, và rất tốn tiền, nhà thì nghèo. Nó đảm đương vườn nương, lợn gà, phải một mình ở nhà trong nỗi lo về sức khỏe của cha và mẹ. Mẹ cũng đáng lo, người khỏe sẽ ốm theo người đau.
Mặt hồ, vườn nương mờ sương, rồi dày sương, cây cối ngả màu sương giá. Nó cảm nhận vẻ già đi, tàn lụi… và buồn hơn.
Anh trai gửi thư về, động viên nó. Anh nói về ước mơ được học hành ở thủ đô, được gần hồ Gươm của nó không khó. Không khó, nó cũng không biết có khó không khi nó mong muốn mạnh mẽ? Nó cũng biết hơi cao xa so với khả năng của nó và cha mẹ. Cha mẹ khó có thể nuôi một lúc hai anh em học ở thủ đô. Nhưng nó mong anh hiểu và cố gắng thêm.
Anh trai có ý nói động viên nó hay sao? Rằng là mấy lần đi qua hồ Gươm, anh cũng chỉ nhìn nhìn thế thôi, không kịp cảm nhận gì. Tất nhiên hồ thì đẹp. Hồ trước nhà mình, không có tiếng tăm gì nhưng anh thấy nó cũng rất là đẹp…
Nó ngồi thuyền nan đã vững hơn, đã buông tay khỏi cọc cầu, níu lấy dây rời xa cầu một, hai mét. Chưa thả lỏng, còn lo lắng thì chưa được…
Nó kiên trì học, học từ từ, không vội, nhất là ở chỗ nước sâu. Nó nghĩ cách nối dây buộc cọc cầu với thuyền dài ra, khi yên tâm thì dễ làm được việc hơn.
Thả lỏng người, chèo men bờ, đã chèo thuyền đi được một khúc ngắn. Nó nhớ dáng cha ngồi thuyền bơi chèo nhẹ nhàng, thuyền lướt trôi êm thế. Bao giờ nó mới mềm mại uyển chuyển được? Còn lâu mới dám chèo ra giữa hồ, khắp hồ, qua bên kia bờ. Sang bên kia bờ bãi cỏ cây hoang dại, chỉ là để nhìn về phía bên nhà nó như thế nào thôi.
Nó làm này làm nọ cho quên ngày vắng vẻ, quên buồn. Chèo được thuyền, dù sao nó cũng vui.
Những ngày một mình, nào chó, lợn, gà, cây cối… trở nên thân thiết với nó. Chúng chia sẻ từng tí những lo lắng, sợ hãi, những lúc quạnh buồn… Đêm đêm, có con vện canh nhà, nó yên giấc hơn. Nó càng thương và gần con vện hơn, nhìn vào mắt vện thật lâu mới thấy đôi mắt con vện nói.
Những con vật quen trong nhà quạnh vắng khiến cho nó nghe yêu thương rõ hơn. Nó yêu quý những thứ thường ngày hơn. Vượt qua cái nỗi một mình ở nhà, sợ hồn ma, sợ người lạ, sợ hãi mơ hồ. Nó yêu dần cái vị vắng vẻ, cô quạnh, nó dần quen, nó thong thả, thư thái. Như là nó học được một điều gì đó rất quý báu.
*****
Chạm vào cõi lặng yên, nó cảm nhận những gì xung quanh thật rõ, cả cái bồ đựng muối cha đan bằng nứa, cái lon sành đựng gạo đã quá quen, cái ổ gà đẻ… Trong lòng nó, mọi thứ thân thuộc hơn, cây cau ngoài cổng in bóng cao vút trong lòng, cây râm bụt cong nhành thả đu đưa những bông hoa… Nó đăm đăm nhìn, nghe sự san sẻ, nhẹ vơi cô quạnh, buồn rầu… mọi thứ bao giữ lấy nó hơn, bện chặt thêm vào lòng nó, như thể nó bị buộc ràng hơn, như là bùa ngải, như là hồn vía…
Dần dần, lòng nó chỉ còn mỗi nỗi buồn lo về sức khỏe của cha và mẹ nữa thôi. Chưa bao giờ nó lo về chuyện này như thế. Trong bụng không yên, tâm trí không còn được thảnh thơi như trước đây. Nỗi lo lan ra, lo đến việc học hành của anh trai, và ước mơ của nó, và lan ra vô cùng…
Lo xa xôi cũng chẳng được gì. Điều quan trọng là mong cha mẹ sớm từ viện trở về…
Anh em bà con nội ngoại mỗi người một phương, người gần, người xa cũng đã tìm các thăm nom, hỏi han, cho con gà cân gạo, hoặc chút tiền. Nó những tưởng đi chăm cha thay cho mẹ, nhưng bệnh cha nghe nói sắp lành.
Cha về, người gầy xanh xao, mẹ cũng còm cõm. Bao nhiêu xương xẩu bày ra…
Nó ngắm nhìn cha mẹ kĩ hơn. Khi cha mẹ gầy rộc, già đi, nó mới biết đến sự xót xa trong lòng là thế nào, nghe thật rõ, xót xa mà nghẹn lời, không nói được, không biết làm gì hơn, nó thấy rõ cái khổ sở của con người. Nó thấy đời dài, thấy nhiều điều đáng lo sợ, dồn dập, mong manh. Nghèo đói lâu, làm lụng nhiều, ốm yếu… nó bắt đầu ngẫm về đời người, đời cha mẹ.
Cha lại đau dữ, lại phải chạy đi viện gấp. Lần trước nghe nói người ta chẩn đoán bệnh tứ tung, mỗi viện nói một bệnh, thử thuốc này, thuốc khác… cuối cùng, thấy nhẹ bệnh thì về. Họ bảo cha nhiều bệnh, các bộ phận; thận, phổi, dạ dày, gan…đều yếu đồng bộ nên khó chạy chữa. Chữa chỗ này lại đau chỗ khác…
Lòng nó buồn mênh mang. Chưa khi nào nó trải qua sự đau xót trong lòng quá rõ đến thế, nhiều như thế. Và không nói ra được.
Nó đòi đi cùng để hỗ trợ mẹ, mẹ nhất mực muốn nó ở nhà làm lụng, trông nom, đi cả thì càng nguy ngập hơn, mẹ quày quả, te tái, thân gầy chưa kịp lại sức, dặn nó nghe lời, bảo nó cứ yên tâm, mẹ quen rồi, mẹ lo được, và nếu có gì mẹ sẽ nhắn, sẽ nhờ cô, chú anh em họ hàng…
Sự tháo vát cứng cỏi của mẹ khiến nó được yên lòng. Nó học quen dần với những gì không an vui, cảm nhận từng tí chút những dời biến, thay đổi, đến đi, đi đến, và càng khắc ghi bóng hình mẹ, lòng mẹ trong đời thường lẫn trong khốn khó… hiển nhiên là không gì sánh bằng.
Nó viết thư cho anh trai, viết ra bao suy nghĩ ngổn ngang, và chẳng hiểu sao nó thấy giấc mơ đến thủ đô và hồ Gươm xa vời vợi… Nó viết, tâm sự cuối thư bộn bề…
Anh trai thư về, hứa sẽ hết sức cùng nó làm cho ước mơ của nó thành sự thực.
*****
Cha ốm đau kéo dài. Nó lấy chồng. Mãi nó mới có dịp đến Thủ đô và được biết Hồ Gươm. Nó ngồi một mình trên ghế đá, có nỗi buồn rất lạ. Nó thấy một hồ Gươm của riêng nó. Một sông Hồng của riêng nó. Và chẳng thể nào hiểu những gì dâng lên trong lòng mà làm ứa nước mắt.
Hồ Thị Ngọc Hoài
