Một đất nước muốn đi xa phải có “la bàn” về giá trị

Ngày 7/1/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW “Về phát triển văn hóa Việt Nam”. Trong dòng chảy liên tục của tư duy văn hóa Đảng ta, đây không chỉ là một văn kiện, mà là một tuyên ngôn hành động cho kỷ nguyên phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Nền văn hóa của một quốc gia không phải là những gì trừu tượng. Nó nằm trong chính tâm hồn và trái tim nhân dân. Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh một câu nói có sức gợi sâu xa: “Phải xây dựng và lan tỏa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Một đất nước muốn đi xa phải có ‘la bàn’ về giá trị”.

Hình ảnh chiếc “la bàn” khiến ta liên tưởng đến những con tàu ra khơi. Biển có thể dậy sóng, gió có thể đổi chiều, nhưng nếu la bàn đúng hướng, con thuyền sẽ không lạc lối. Một quốc gia trong thời đại toàn cầu hóa và chuyển đổi số, chuyển đổi xanh cũng vậy. Tăng trưởng kinh tế có thể nhanh, công nghệ có thể bứt phá, nhưng nếu hệ giá trị bị xói mòn, thì hành trình đi xa sẽ trở nên chông chênh.

Năm 1943, khi cách mạng còn trong trứng nước, Đảng đã ban hành Đề cương Văn hóa Việt Nam, một văn kiện mang tính khai sáng. Trong hoàn cảnh ngặt nghèo, Đề cương xác lập ba nguyên tắc lớn: dân tộc, khoa học, đại chúng. Đó là “kim chỉ nam” cho nền văn hóa mới, đồng hành cùng sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Trải qua nhiều giai đoạn, Đảng đã ban hành nhiều nghị quyết về văn hóa, gần đây nhất (năm 2014) là Nghị quyết 33-NQ/TW về Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Nhưng Nghị quyết 80 xuất hiện trong một bối cảnh đặc biệt.

Nếu Đề cương văn hóa 1943 là bản vạch đường trong đêm tối nô lệ, thì Nghị quyết 80 là bản điều chỉnh hướng đi giữa biển lớn thời hội nhập. Điểm mới căn bản của Nghị quyết 80 không chỉ ở tầm nhìn chiến lược, mà ở việc đặt vấn đề hệ giá trị như “la bàn”, tức là đặt văn hóa vào vị trí điều tiết, định hướng, kiểm soát và bảo đảm sự bền vững của toàn bộ tiến trình phát triển.

Trong bài phát biểu chỉ đạo, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nêu 5 nhiệm vụ trọng tâm:

• Thứ nhất: Xây dựng và lan tỏa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới.
• Thứ hai: Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đặc biệt trong không gian mạng.
• Thứ ba: Đặt trọng tâm vào giáo dục và phát triển con người.
• Thứ tư: Phát triển công nghiệp văn hóa.
• Thứ năm: Xây dựng văn hóa trong hệ thống chính trị.

Bốn “đường bay” lớn

Tiếp cận Nghị quyết 80 trong sự đối chiếu với các nghị quyết trước đây, có thể nhận ra bốn “đường bay” lớn của văn hóa trong kỷ nguyên mới. Văn hóa như “hệ điều tiết” của phát triển nhanh và bền vững. Kinh tế được ví như tay ga, văn hóa như tay phanh. Không có phanh, chiếc xe sẽ lao vào vực thẳm. Cố nhiên lịch sử, truyền thống như tấm gương chiếu hậu để bảo đảm an toàn, người lái không bị lạc đường. Văn hóa còn là “một hệ sinh thái”, đó là nơi các chủ thể sáng tạo, quản lý, thụ hưởng tương tác và cộng sinh. Hơn lúc nào hết, giờ đây hệ sinh thái ấy cần được giải phóng năng lượng sáng tạo, mở rộng biên độ, khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận khác biệt. Cần nhấn mạnh rằng, văn hóa “định trục cho phát triển bền vững”. Không có trục, bánh xe không thể quay ổn định. Văn hóa chính là trục tinh thần của xã hội. Văn hóa có trở thành sức mạnh mềm của quốc gia hay không tùy thuộc phần lớn vào sự lan tỏa những giá trị nhân văn, qua các tác phẩm văn hóa - nghệ thuật, qua bản sắc dân tộc.

Với đội ngũ văn nghệ sĩ, Nghị quyết 80 không chỉ là định hướng, mà là một nguồn động lực. Khi hệ giá trị được xác lập rõ ràng, khi môi trường văn hóa được làm sạch, khi công nghiệp văn hóa được khuyến khích, bầu trời sáng tạo sẽ rộng mở. Nhà thơ Chế Lan Viên từng viết: “Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến lũy”. Đó là lời nhắc nhớ về trách nhiệm công dân của người nghệ sĩ. Vinh dự bao giờ cũng đi cùng trách nhiệm. Tiếng nói của nghệ thuật chân chính phải hòa cùng nhịp thở của dân tộc. Khi dân tộc cất cánh, văn nghệ sĩ cũng cất cánh. Khi đất nước mở ra kỷ nguyên mới, người cầm bút, cầm cọ, cầm máy quay cũng bước tới một chân trời mới. Nghị quyết 80 vì thế có thể coi là lời hiệu triệu: hãy say mê sáng tạo, hết mình cống hiến như cánh chim bay không hết được rừng. Hãy làm giàu cho tâm hồn dân tộc bằng những tác phẩm có chiều sâu tư tưởng, có giá trị thẩm mỹ, có sức lay động và có khả năng cạnh tranh quốc tế. Cố nhiên, sáng tạo không đồng nghĩa với buông lỏng chuẩn mực. Tự do luôn gắn với trách nhiệm. Khi càng bay ở tầm cao, càng cần ý thức rõ “la bàn” giá trị của mình.

Một đất nước muốn đi xa phải có la bàn về giá trị. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, trước làn sóng công nghệ và toàn cầu hóa, Việt Nam không thể chỉ tăng trưởng nhanh, mà phải phát triển bền vững. Không thể chỉ giàu có vật chất, mà phải giàu có tinh thần. Không thể chỉ mạnh về kinh tế, mà phải mạnh về văn hóa.

Người dân xứ Nghệ rất tự hào về mảnh đất địa linh nhân kiệt đã sinh ra Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ thiên tài, danh nhân văn hóa thế giới. Tại nhiều cuộc Hội thảo quốc tế về Hồ Chí Minh, các nhà nghiên cứu văn hóa đã có những đúc kết thuyết phục: ở Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh có sự hội tụ tuyệt đẹp ba luồng văn hóa: văn hóa yêu nước Việt Nam; văn hóa hòa bình, bình đẳng, bác ái của nhân loại tiến bộ và văn hóa giải phóng con người của chủ nghĩa Mác - Lênin.

Nghị quyết 80-NQ/TW hôm nay chính là sự tiếp nối tinh thần ấy trong một hình thức mới, tầm vóc mới. Khi mỗi người dân Việt Nam tự hào, tự ý thức về giá trị của mình, khi mỗi cán bộ nêu gương bằng sự sống thật mình, bằng lời nói đi đôi với việc làm, khi mỗi văn nghệ sĩ sáng tạo bằng cả tâm huyết và trách nhiệm, thì “la bàn” văn hóa sẽ chỉ đúng phương hướng. Đương nhiên, chiến lược của văn hóa cần có những nhà văn hóa lớn; chiến lược của nghệ thuật phải có những con chim đầu đàn./.