“Mèo con giỡn bóng” là tập thơ thiếu nhi đầu tay của nhà thơ Trần Lan (NXB Nghệ An, 2024), thấm đượm không khí làng quê và tình yêu thiên nhiên sâu đậm. Xuyên suốt 54 bài thơ, hình ảnh “nắng” xuất hiện 47 lần, như một sợi chỉ đỏ nối liền các thi phẩm, tượng trưng cho sự hồn nhiên, ấm áp và tươi sáng của tuổi nhỏ. Với giọng điệu trong trẻo, trìu mến, Trần Lan đã tái hiện sinh động thế giới tuổi thơ dưới ánh nắng quen thuộc của quê nhà – vừa rực rỡ lung linh, vừa gần gũi thân thương, để lại một dấu ấn đậm sâu trong lòng người đọc.
Đọc thơ Trần Lan, ta bắt gặp một thế giới tuổi thơ hiện lên sống động và chân thực. Thi nhân như nhập hồn vào những đứa trẻ, nhìn cuộc sống bằng đôi mắt trong veo mà vẫn gửi gắm những thông điệp nhân văn sâu sắc. Khung cảnh làng quê hiện ra êm đềm: nào bếp lửa bập bùng, sân phơi thóc vàng, bờ tre rì rào, vườn cây thơm ngát – tất cả đều thấp thoáng dưới ánh nắng quen thuộc của đồng quê. Những sự vật bình dị được nhân hóa và “thổi hồn” để trở nên gần gũi với trẻ nhỏ: tiếng ve được ví như tiếng đàn, ông Trời tưới cây, chị Gió quét đồng, chú Mèo con chơi đuổi bóng… Tâm hồn yêu trẻ của Trần Lan khiến vạn vật trong thơ ông cũng hóa lung linh kỳ diệu. Giọng điệu tươi vui và thủ thỉ, dịu dàng như lời người ông hiền hậu đang kể chuyện, dẫn dắt các cháu vào thế giới tuổi thơ ngập tràn tiếng cười. Trong thế giới ấy, ánh nắng mặt trời luôn song hành cùng con trẻ, trở thành biểu tượng của niềm vui, sự sống và hy vọng.
“Nắng” dệt nên bức tranh thiên nhiên rực rỡ ánh sáng
Ngay từ những trang đầu, Trần Lan đã mở ra bức tranh thiên nhiên rực rỡ ánh sáng ban mai. Nắng gắn liền với bình minh và sự sống thức dậy: tia nắng ban mai lấp ló bên cửa sổ đánh thức vạn vật, báo hiệu một ngày mới bắt đầu, khơi dậy cảm giác ấm áp và háo hức. Cùng với tiếng chim, tiếng gà, ánh nắng sớm trở thành âm thanh thị giác gọi em nhỏ thức giấc học bài.
Trong một bài thơ khác, những giọt sương đêm trên tấm lưới trở nên lấp lánh như ngọc khi gặp ánh mặt trời:
“Những tia nắng mặt trời
Reo lên! Ồ hạt ngọc!”
Ở đây, nắng được nhân hóa thành nhân vật “reo lên” đầy thích thú khi bắt gặp giọt sương vô hình, làm giọt sương bừng sáng thành “hạt ngọc”. Phép nhân hóa độc đáo này đã biến hiện tượng vật lý đơn thuần thành cuộc giao cảm vui tươi giữa nắng và sương, ngầm truyền đến trẻ thơ thông điệp: thiên nhiên quanh em thật kỳ diệu khi em biết quan sát bằng đôi mắt lấp lánh niềm vui.
Ánh nắng cũng vẽ nên sắc màu rực rỡ cho cảnh vật. Trong bài Gọi mùa xuân, những đốm nắng xuyên qua tán lá được gọi là “hoa nắng” nhảy nhót trên trang vở, biến giờ học của bé thành niềm vui thơ mộng hòa cùng thiên nhiên. Hình ảnh tinh tế này cho thấy ánh nắng tràn đầy sức sống, len lỏi khắp nơi và cùng trẻ vui đùa ngay cả với trang sách, nét chữ.
Bước sang ngày hè, nắng càng rực rỡ và mãnh liệt hơn, khoác lên cảnh vật tấm áo choàng lộng lẫy. Nhà thơ dùng những hình ảnh so sánh, ẩn dụ táo bạo để nhấn mạnh sắc màu chói chang của nắng hạ. Cái nắng trưa được ví như lửa đốt:
“Mẹ em phơi thóc trưa nay
Nắng như lửa đốt hây hây má đào.”
Phép so sánh mộc mạc “nắng như lửa đốt” giúp người đọc cảm nhận cái gay gắt của nắng hè đến mức làm ửng hồng đôi má mẹ “hây hây má đào”. Dưới góc nhìn trẻ thơ, nắng hè tuy gay gắt mà không khó chịu; trái lại, nó trở thành điểm nhấn rực rỡ cho bức tranh quê hương. Nhờ có ánh nắng “như lửa”, mẹ mới phơi được thóc, và đêm đến trăng sao hiện lên tựa những hạt thóc vàng rải trên bầu trời – một liên tưởng đầy sáng tạo.
“Nắng” như một người bạn thân thiết
Nắng không chỉ làm đẹp cảnh vật, mà còn hiện diện gần gũi trong đời sống của các em nhỏ như một người bạn thân thiết. Trần Lan đã tinh tế nhân hóa ánh nắng, biến nắng thành nhân vật có tâm hồn, biết vui đùa và chia sẻ với con người. Khi thì nắng như một cô chị dịu dàng, lúc lại như người bạn tinh nghịch của trẻ.
Trước hết, nắng hiện diện như người bạn buổi sớm cùng trẻ đón chào ngày mới. Bài thơ Trống trường gọi nắng mở đầu đầy thú vị:
“Trống trường gọi nắng
Mặt trời trùm chiếc chăn bông
Ôm bao sợi nắng trong lòng ngủ say…”
Bầu trời buổi sớm được hình dung như em bé ham ngủ, còn ông mặt trời thì trùm chăn bông ôm những sợi nắng ngủ say. Đến khi tiếng trống trường vang lên, “người bạn” mặt trời mới thức dậy, thả những sợi nắng xuống trần gian. Hình ảnh nhân hóa độc đáo này cho thấy trí tưởng tượng phong phú và giọng điệu hóm hỉnh của tác giả. Nhờ có nắng thức dậy mà cánh đồng bừng sáng màu vàng, lúa chín rộ; con cò mới có “giọt nắng” mang về thăm bà; gió mới “rải nắng lên đồi” cho khắp nơi rạng rỡ. Thiếu vắng nắng, vạn vật sẽ buồn bã biết bao. Trong bài Nắng đi gọi hè, em nhỏ thắc mắc vì sao sáng nay chị nắng trốn, để anh gió đợi mãi trên cành xoan và đàn cá dưới ao cũng “buồn chẳng muốn dạo chơi”. Câu hỏi hồn nhiên ấy vô tình nhấn mạnh tầm quan trọng của nắng: nắng mang lại sức sống cho thiên nhiên và niềm vui cho muôn loài.
Không chỉ là bạn của muôn vật, nắng còn là bạn chơi của chính các em nhỏ. Hình ảnh những tia nắng tinh nghịch thường xuyên xuất hiện bên trẻ thơ với bao trò chơi lý thú. Lúc nắng đùa giỡn với giọt sương buổi sớm, lúc lại “bật cười” trên bảng đen lớp học.
Đặc biệt, Trần Lan đã sáng tạo nhiều hình ảnh độc đáo, biến “nắng” thành những vật hữu hình để cùng chơi với trẻ. Nào là “sợi nắng”, “giọt nắng”, “hoa nắng”, thậm chí cái “bóng của em” cũng do nắng tạo nên. Trong bài Hoa nắng, tác giả tưởng tượng khi bé ở nhà thì “hoa nắng ngủ trên cây”; đến lúc bé đi học, những “bông hoa nắng” ấy liền rời cành, nhảy nhót trên vai áo theo em đến trường. Nắng đã trở thành người bạn vô hình cùng đồng hành trên mỗi bước bé đến lớp.
Khi bé vui chơi ngoài sân, nắng còn tặng bé một món quà kỳ diệu – đó chính là cái bóng của mình. Bài thơ Bóng của em mở đầu thật hồn nhiên:
“Nắng cho em cái bóng
Quấn quýt ở bên nhau
…
Suốt ngày chơi vui lắm.”
Thật thú vị khi nghĩ cái bóng – người bạn đuổi bắt với ta – hóa ra là do nắng “tặng”. Nhờ có nắng soi, em nhỏ mới có bạn bóng luôn quấn quýt bên cạnh: lúc chạy trước, lúc núp sau lưng chơi trò đuổi bắt. Khi nắng tắt, bóng cũng biến mất – chi tiết này càng làm ta thêm trân trọng ánh nắng, vì nhờ có nắng tuổi thơ mới rộn rã tiếng cười.
Chưa dừng lại ở đó, Trần Lan còn hình dung “nắng rơi” – một sáng tạo nổi bật trong bài thơ Mèo con giỡn bóng. Những giọt nắng lung linh “rơi xuống vườn” để đàn gà con tranh nhau nhặt như nhặt thóc vàng, vang tiếng cười rộn rã. Hình ảnh độc đáo này đã biến ánh nắng vô hình thành “hạt vật chất” có thể nhặt được, khơi gợi trí tưởng tượng trẻ thơ. Qua trò chơi tinh nghịch ấy, tác giả ngầm nhắn nhủ: niềm vui có khi đến từ những điều giản dị nhất quanh ta, và nắng chính là người bạn chung của muôn loài.
“Nắng” như một người chị cả ân cần
Bên cạnh những phút vui chơi, nắng còn được khắc họa như một người chị cả ân cần. Trong bài Bạn với sách, “chị nắng” tất bật đi mời cô cuốc, gọi chị ve cùng chở mùa hè về vui chơi với bé. Qua hình ảnh nhân hóa đầy nữ tính này, ánh nắng trở nên gần gũi, ấm áp như một thành viên trong gia đình thiên nhiên. Trần Lan đã xây dựng nhân vật chị Nắng thầm lặng mà quan trọng, luôn hết lòng vì niềm vui của trẻ. Có chị Nắng lo lắng, mùa hè mới thật sự rộn ràng, đầy ắp tiếng ve tiếng cuốc. Qua đó, nhà thơ khéo léo giáo dục các em về vai trò của mặt trời đối với tự nhiên và mùa màng.
Như vậy, với bút pháp nhân hóa tài tình, nhà thơ đã biến ánh nắng thành người bạn đồng hành thân thiết của thiếu nhi. Nắng cùng trẻ thức dậy mỗi sáng, đến trường, vui chơi, học tập; thậm chí ban đêm nắng vẫn hiện diện gián tiếp qua người bạn cái bóng. Từ vai người bạn tinh nghịch đến người chị đảm đang, hình tượng nắng được khắc họa đa dạng, góp phần làm nên sức sống và sự ấm áp cho thế giới tuổi thơ trong thơ Trần Lan.
“Nắng” ẩn chứa nhiều ý nghĩa biểu tượng sâu xa, gợi cảm xúc nhân văn
Hình ảnh “nắng” phong phú trong Mèo con giỡn bóng không chỉ mô tả cảnh sắc thiên nhiên hay cuộc vui tuổi nhỏ, mà còn ẩn chứa nhiều ý nghĩa biểu tượng sâu xa, gợi lên những cảm xúc nhân văn. Nắng trước hết tượng trưng cho niềm vui, hạnh phúc và lạc quan trong cuộc sống. Hầu hết bài thơ nào có nắng là nơi đó tràn ngập tiếng cười và sự sống. Từ tiếng chim hót, tiếng ve kêu đến bước chân bé đến lớp, tất cả đều chan hòa trong ánh nắng. Thậm chí một ngày nghỉ học, em nhỏ cũng “rất nhớ ngày cùng nắng đến trường”. Điều đó cho thấy nắng gắn liền với ký ức tuổi thơ tươi đẹp – biểu tượng của những tháng ngày vô tư, rộn rã bên thầy cô, bè bạn. Ánh nắng thường xuất hiện ở khổ thơ cuối mỗi bài như lời kết, gợi mở một niềm vui sum vầy hoặc một hy vọng mới.
Không chỉ biểu trưng cho niềm vui hiện tại, nắng trong thơ Trần Lan còn tượng trưng cho hy vọng – cho ngày mai tươi sáng. Ẩn sau những vần thơ vui tươi, ta thấy thấp thoáng một triết lý nhẹ nhàng: hãy luôn tin tưởng vào ánh sáng sau cơn mưa. Trong bài Cô giáo em, giữa cơn bão, em nhỏ lo lắng cho bố ngoài đảo xa và thầm mong “trời đầy nắng” để cơn bão mau tan, mọi người được an lành và bố sớm trở về.
Hình ảnh “trời đầy nắng” ở đây chính là biểu tượng của sự an bình. Sau giông bão, nắng sẽ lại rạng ngời; cũng như sau gian lao vất vả sẽ tới ngày đoàn tụ ấm áp. Ánh nắng vì thế mang ý nghĩa của niềm tin và hy vọng. Các em hiểu rằng khi ông mặt trời tỏa nắng nghĩa là mọi sóng gió đã qua. Việc lồng ghép thông điệp nhân văn như vậy trong một tập thơ thiếu nhi thật đáng trân trọng – nó dạy các em biết yêu gia đình, yêu quê hương và luôn lạc quan hướng về phía trước.
Thêm vào đó, “nắng” còn gửi gắm lời ngợi ca những người thân yêu thầm lặng. Ta thấy thấp thoáng bóng dáng người mẹ qua hình ảnh nắng. Đặc biệt, bài Mẹ em cõng nắng có những câu thơ xúc động khẳng định sự tảo tần của mẹ dưới cái nắng chang chang:
“Mẹ em cõng nắng chang chang suốt ngày
Mẹ gom cả một mùa đầy hương thơm.”
Điệp từ “cõng” gợi liên tưởng đến gánh nặng nhọc nhằn. Mặt trời “cõng” nắng để tỏa sáng cho đời, còn mẹ “cõng” nắng gay gắt suốt ngày trên lưng để mang về sân phơi một mùa vàng thơm ngát. Hình ảnh người mẹ dầm nắng hiện lên thật dung dị mà lớn lao, tựa như mẹ đội cả bầu trời nắng để che bóng mát cho con. Tuy viết cho thiếu nhi, Trần Lan vẫn khéo léo lồng vào chi tiết này như một lời tri ân những hy sinh của mẹ. Ánh nắng chang chang tuy khắc nghiệt nhưng qua tấm lưng mẹ đã hóa thành mùa màng thơm ngát và tình yêu thương ấp ủ. Phải chăng nhà thơ muốn nhắn nhủ các bạn nhỏ rằng hãy biết ơn và trân trọng mồ hôi công sức của mẹ – bởi mẹ chính là mặt trời luôn tỏa nắng ấm cho tuổi thơ của chúng ta.
Nắng như một biểu tượng tinh thần của tuổi thơ
Cuối cùng, không thể không nhắc đến giá trị nghệ thuật mà hình tượng nắng mang lại cho tập thơ. Nhờ khai thác hình ảnh nắng, thơ Trần Lan trở nên giàu nhạc điệu và cảm xúc, tạo nên một trường liên tưởng rộng mở. Các biện pháp tu từ như nhân hóa, ẩn dụ, so sánh được vận dụng nhuần nhuyễn, thổi hồn cho ánh nắng và khiến mỗi trang thơ bừng sáng như một bức tranh. Ánh nắng khi thì hiện ra lung linh, vàng ươm, rực rỡ qua thị giác, khi lại được cảm nhận bằng thính giác “reo lên”, “bật cười”, hoặc qua xúc giác “ấm áp”, “mơn man”. Sự phối hợp đa giác quan này giúp độc giả nhỏ tuổi cảm nhận trọn vẹn về nắng và thấy gần gũi với thiên nhiên hơn. Hình tượng nắng lặp đi lặp lại nhiều lần nhưng không hề nhàm chán; ngược lại, càng đọc càng háo hức chờ xem nắng sẽ hiện ra với dáng vẻ gì tiếp theo. Cuối tập thơ, tác giả còn dí dỏm nhắc ông mặt trời “nhớ mang mũ” kẻo bị ốm vì say nắng – một chi tiết hài hước vừa khép lại hành trình của “nắng”, vừa như lời dặn dò các em nhỏ giữ gìn sức khỏe trong ngày hè. Tất cả cho thấy sự nhất quán trong chủ đề và sức sáng tạo trong bút pháp của Trần Lan, biến Mèo con giỡn bóng thành một bản giao hưởng tuổi thơ tràn đầy ánh sáng.
Tuy nhiên, cần khách quan nhận xét rằng hình tượng “nắng” trong thơ Trần Lan không hoàn toàn mới mẻ. Trước ông, nhà thơ Trần Đăng Khoa – một bậc thầy của thơ thiếu nhi Việt Nam – đã có cả một Góc sân và khoảng trời ngập tràn hình ảnh nắng. Những câu thơ để đời như “nắng trưa đốt rát mặt người” (Trưa hè) hay “nắng đỏ hoe như quả chín” (Hạt gạo làng ta) từng khắc sâu vào tâm trí bao thế hệ độc giả. Trần Lan kế thừa tinh thần đó nhưng thể hiện theo một cảm thức dịu dàng hơn, mang nhiều màu sắc thân thương, âu yếm.
Nắng trong thơ Trần Lan không “đốt rát mặt người” mà là nắng của niềm vui êm ả, của tuổi thơ hồn nhiên đang tung tăng chơi đùa. Chẳng hạn, trong bài Mèo con giỡn bóng, thay vì tả cái nắng gay gắt, ông viết về “trời đầy nắng” để mẹ con nhà mèo quây quần đùa giỡn với cái bóng – một khung cảnh đầm ấm ngập tràn tiếng cười hồn nhiên. Trần Lan cũng khéo léo đưa tình cảm gia đình ấm áp vào hình tượng nắng, gợi nhớ phong cách Trần Đăng Khoa. Trong bài Mẹ em cõng nắng, chỉ vài dòng thơ đã đưa ánh nắng từ vũ trụ bao la về gần gũi bên mẹ: “Mẹ em gánh trời xanh / Cõng nắng về bến chợ / … / Chắt thành bữa cơm chiều”. Thủ pháp biến cái lớn lao thành cái bình dị này khiến ta liên tưởng đến thơ Trần Đăng Khoa – người thường đưa những hình ảnh vũ trụ, thiên nhiên rộng lớn vào thế giới trẻ thơ một cách tự nhiên, để các em cảm nhận được sự kỳ diệu mà vẫn thân thuộc.
Có thể thấy, cả Trần Đăng Khoa và Trần Lan đều dùng hình tượng “nắng” như một biểu tượng tinh thần của tuổi thơ. Song mỗi người lại có một sắc thái riêng. Thơ Trần Đăng Khoa thiên về cảm giác trực diện, mạnh mẽ – nắng nhiều khi nóng rát, chói chang, làm mồ hôi chảy; còn thơ Trần Lan nghiêng về những cảm xúc êm dịu, nhẹ nhàng – nắng như ươm màu cho mùa màng, như rải vàng trên tóc mẹ, trên vai cha, trải dài trên con đường đến lớp. Sự khác biệt tinh tế ấy không làm giảm đi giá trị của người đi trước, mà cho thấy Trần Lan đã tiếp nối truyền thống ấy một cách sáng tạo, góp thêm những gam màu nhẹ nhàng, mới mẻ của riêng mình vào bức tranh thơ tuổi thơ.
Với Mèo con giỡn bóng, nhà thơ Trần Lan đã thành công trong việc xây dựng hình tượng “nắng” trở thành linh hồn của tập thơ. Ánh nắng mặt trời hiện lên trên mỗi trang thơ vừa gần gũi, quen thuộc, vừa mới mẻ, kỳ diệu, mang đến cho độc giả – đặc biệt là các em nhỏ – một cảm quan tươi đẹp về thế giới. “Nắng” trong thơ Trần Lan không đơn thuần là ánh sáng thiên nhiên, mà còn là ánh sáng của tâm hồn: sưởi ấm lòng người, nuôi dưỡng những ước mơ tuổi thơ, chắp cánh cho trí tưởng tượng và gieo vào lòng người đọc niềm lạc quan yêu đời.
Có thể nói, hình ảnh nắng đã trở thành biểu tượng cho phong cách thơ thiếu nhi của Trần Lan – hồn nhiên, trong trẻo mà thấm đượm chất trữ tình. Qua những vần thơ về nắng, tác giả không chỉ ca ngợi vẻ đẹp quê hương, thiên nhiên đất nước mà còn khéo bồi đắp cho các em nhỏ tình yêu cuộc sống, yêu gia đình và trân trọng những điều bình dị quanh mình. Bài thơ nào kết thúc cũng phảng phất ánh nắng, cũng như tuổi thơ các em rồi sẽ lớn lên dưới ánh mặt trời của tri thức, của tình thương và hy vọng.
Trong miền ký ức của mỗi chúng ta, chắc hẳn ai cũng có “một mùa nắng” của riêng mình. Đọc thơ Trần Lan, ta như được trở về mùa nắng tuổi thơ với cánh diều, giọt sương, giọt nắng lung linh… Tập thơ Mèo con giỡn bóng vì thế không chỉ hấp dẫn trẻ nhỏ, mà còn chạm đến trái tim những người lớn yêu văn chương, gợi nhắc họ về ánh nắng kỷ niệm của một thời hồn nhiên đã qua.
Hoàng Thị Thu Hà
, thấm đượm không khí làng quê và tình yêu thiên nhiên){kind=link}