Trong lịch sử mỹ thuật thế giới, có những bức chân dung không chỉ dừng lại ở việc tái hiện hình hài một con người, mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, chứa đựng câu chuyện của cả một thời đại. Một trong số đó là bức “Chân dung Adele Bloch-Bauer I” (1907) của họa sĩ người Áo Gustav Klimt. Bức tranh này được ca ngợi nhờ vẻ đẹp rực rỡ và kỹ thuật độc đáo, ngoài ra nó còn trở nên nổi tiếng bởi trải qua hành trình đầy sóng gió kéo dài nhiều thập kỷ.
Adele Bloch-Bauer, người phụ nữ trong bức chân dung, là một nhân vật trong giới thượng lưu Vienna đầu thế kỷ 20. Bà là vợ của Ferdinand Bloch-Bauer, một nhà tài phiệt ngành công nghiệp sản xuất và kinh doanh đường. Adele nổi tiếng với trí tuệ, sự duyên dáng và niềm say mê nghệ thuật, thường xuyên tổ chức những buổi salon văn hóa, nơi các trí thức, nghệ sĩ và nhà tư tưởng gặp gỡ. Chính trong bối cảnh đó, Gustav Klimt – một trong những tên tuổi hàng đầu của phong trào Secession Vienna (một phong trào nghệ thuật được thành lập vào năm 1897 tại Vienna, Áo, nhằm phá vỡ các giới hạn của nghệ thuật truyền thống và thúc đẩy sự đổi mới trong nghệ thuật hiện đại) – đã nhận lời vẽ chân dung bà.
Klimt mất gần bốn năm để hoàn thành “Chân dung Adele Bloch-Bauer I”. Bức tranh có kích thước lớn (138 x 138 cm), được vẽ bằng sơn dầu kết hợp vàng lá và bạc lá. Đây là giai đoạn Klimt đang ở đỉnh cao của cái gọi là “thời kỳ vàng”, khi ông thử nghiệm việc đưa chất liệu vàng vào hội họa, tạo nên vẻ rực rỡ mang tính biểu tượng cho bức tranh. Trong tác phẩm, Adele được khắc họa với khuôn mặt thanh thoát, đôi mắt mơ màng và bàn tay gầy guộc, đan vào nhau trong một tư thế lạ, vừa e lệ vừa gợi cảm. Bao quanh bà là những họa tiết hình học, xoắn ốc, và đặc biệt là lớp vàng lấp lánh, khiến chân dung vừa gắn với con người thực, vừa như bước ra khỏi thế giới trần tục.
Sự hòa trộn giữa yếu tố hiện thực và trang trí trong bức tranh thể hiện rõ tinh thần nghệ thuật của Klimt: tôn vinh cái đẹp, đồng thời đưa nó đến gần thần thoại. Không ngẫu nhiên mà tác phẩm được mệnh danh là “Mona Lisa của Vienna”. Adele trong tranh vừa là hình ảnh cá nhân, vừa là biểu tượng của một tầng lớp trí thức thượng lưu đầy thanh lịch giai đoạn trước Thế chiến thứ nhất.
Tuy nhiên, số phận bức tranh không êm đềm. Sau khi Adele qua đời vào năm 1925, chồng bà vẫn giữ tác phẩm trong gia đình. Nhưng khi Đức Quốc xã thôn tính Áo năm 1938, toàn bộ tài sản của gia đình Bloch-Bauer, trong đó có bức chân dung, bị tịch thu. Tranh sau đó được đưa vào bộ sưu tập của Bảo tàng Belvedere ở Vienna và trưng bày trong nhiều thập kỷ như một kiệt tác nghệ thuật quốc gia. Thế nhưng, sự thật rằng nó từng bị chiếm đoạt từ tay một gia đình Do Thái lại bị phớt lờ.
Mãi đến cuối thế kỷ 20, Maria Altmann – cháu gái của Adele – mới khởi kiện chính phủ Áo để đòi lại tác phẩm. Cuộc chiến pháp lý kéo dài nhiều năm, thậm chí lên tới Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, cuối cùng kết thúc vào năm 2006 với phần thắng thuộc về Altmann. Đây là một trong những vụ kiện nổi tiếng nhất liên quan đến việc trả lại tác phẩm nghệ thuật bị Đức Quốc xã cướp đoạt. Sau khi được trao trả, bức tranh được bán cho Ronald Lauder, người sáng lập Neue Galerie ở New York, với giá 135 triệu USD – mức giá kỷ lục thời bấy giờ. Hiện nay, “Chân dung Adele Bloch-Bauer I” được trưng bày thường trực tại Neue Galerie, trở thành điểm đến thu hút khách tham quan từ khắp nơi trên thế giới.
Sức hấp dẫn của tác phẩm không chỉ nằm ở vẻ đẹp thẩm mỹ, mà còn ở câu chuyện lịch sử phức tạp phía sau nó. Có thể nói, “Chân dung Adele Bloch-Bauer I” là minh chứng cho sức mạnh của nghệ thuật vượt ra ngoài khung tranh. Nó chứa đựng câu chuyện của một cá nhân, một gia đình, một dân tộc, và hơn hết, của cả nhân loại trong thế kỷ đầy biến động.
Phương Thanh – Sơn Lâm
