Từ tháng 11 năm 2022 đến tháng 10 năm 2023, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) tại New York đã trưng bày một trong những tác phẩm gây chú ý nhất trong lịch sử trưng bày nghệ thuật đương đại: “Unsupervised” của nghệ sĩ người Thổ Nhĩ Kỳ Refik Anadol.
Tác phẩm này không chỉ gây ấn tượng bởi vẻ đẹp thị giác mà còn bởi ý tưởng tiên phong: một cỗ máy được lập trình để “mơ” về lịch sử nghệ thuật hiện đại dựa trên trí tuệ nhân tạo. Trong bối cảnh công nghệ ngày càng len sâu vào mọi lĩnh vực, việc một trong những bảo tàng nghệ thuật có ảnh hưởng nhất thế giới lựa chọn trưng bày và sau đó mua lại một tác phẩm được tạo ra bởi AI là một sự kiện mang tính biểu tượng, khẳng định vai trò ngày càng lớn của nghệ thuật số trong thế giới nghệ thuật đương đại.
“Unsupervised” được xây dựng dựa trên một lượng dữ liệu khổng lồ: hơn 138.000 hình ảnh, tiêu đề và mô tả các tác phẩm nghệ thuật nằm trong bộ sưu tập kỹ thuật số của MoMA. Nghệ sĩ Refik Anadol đã sử dụng một hệ thống máy tính để huấn luyện một mô hình trí tuệ nhân tạo có khả năng xử lý và “diễn giải” nguồn dữ liệu này, từ đó tạo ra những chuyển động hình ảnh liên tục, trừu tượng và biến hóa không ngừng. Tác phẩm được trình chiếu trên màn hình LED cỡ lớn đặt tại sảnh Agnes Gund – khu vực chính dẫn vào MoMA – như một biểu tượng của sự hội nhập giữa quá khứ và tương lai, giữa di sản nghệ thuật và công nghệ tiên tiến.
Điều làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của “Unsupervised” chính là sự sống động và bất ngờ của hình ảnh. Các cấu trúc thị giác trong tác phẩm không bao giờ lặp lại hoàn toàn, mà liên tục thay đổi theo thời gian thực, dựa trên dòng dữ liệu thời tiết, nhiệt độ và hoạt động của bảo tàng trong ngày. Nghệ sĩ gọi đây là “những giấc mơ của máy móc”, như thể một cỗ máy đang mường tượng lại lịch sử nghệ thuật hiện đại dưới góc nhìn riêng của nó, không qua lăng kính con người. Đây là một cách tiếp cận đầy chất thơ và sáng tạo, đặt ra câu hỏi sâu sắc về trí nhớ, về cách con người lưu trữ ký ức văn hóa và về vai trò của máy móc trong việc “kể lại” những câu chuyện nghệ thuật.
“Unsupervised” nhanh chóng thu hút sự chú ý từ giới phê bình và công chúng. Trong suốt thời gian trưng bày, tác phẩm đã trở thành một điểm dừng chân không thể bỏ qua của khách tham quan MoMA. Nhiều người mô tả cảm giác khi đứng trước màn hình khổng lồ ấy giống như đang bước vào một thế giới mộng ảo, nơi không gian và thời gian được bẻ cong theo trí tưởng tượng của máy móc. Tuy vậy, cũng không thiếu những ý kiến hoài nghi, nhất là từ các nhà phê bình truyền thống. Ben Davis – cây bút chủ lực của Artnet – gọi tác phẩm là một “đèn lava thông minh”, ngợi khen hiệu ứng hình ảnh nhưng cũng đặt câu hỏi về chiều sâu khái niệm: liệu một mô hình AI, được huấn luyện trên dữ liệu của con người, có thể thật sự “sáng tạo” hay không? Và liệu nó có đang “hiểu” nghệ thuật, hay chỉ đang tái hiện lại một cách ngẫu nhiên và bắt mắt?
Dù còn nhiều tranh luận, không thể phủ nhận tác phẩm của Refik Anadol đã mở ra một hướng đi mới cho nghệ thuật đương đại. Đặc biệt, vào tháng 10 năm 2023, MoMA chính thức tuyên bố đưa “Unsupervised” vào bộ sưu tập vĩnh viễn – một dấu mốc chưa từng có, đánh dấu lần đầu tiên một tác phẩm nghệ thuật sử dụng AI được bảo tàng này công nhận như một phần của di sản nghệ thuật hiện đại. Đây là hành động thể hiện tầm nhìn tiên phong của MoMA, đồng thời phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong cách chúng ta nhìn nhận nghệ thuật và công nghệ trong thời đại số.
Refik Anadol không đơn thuần là một nghệ sĩ số; ông còn là người tiên phong trong việc thúc đẩy sự giao thoa giữa dữ liệu, thuật toán và biểu cảm nghệ thuật. Với “Unsupervised”, ông không tạo ra một cỗ máy thay thế con người, mà gợi mở khả năng hợp tác giữa con người và trí tuệ nhân tạo trong hành trình sáng tạo. Tác phẩm còn là một tuyên ngôn về tương lai của nghệ thuật, nơi những giới hạn giữa con người, công nghệ và ký ức sẽ ngày càng mờ nhòa, để mở ra những chiều không gian sáng tạo hoàn toàn mới.
Thanh Huyền – Thảo Nguyên
