Vào năm 2012, tại thị trấn Borja gần Zaragoza (Tây Ban Nha), một sự kiện tưởng chừng là thảm họacủa nghệ thuật lại trở thành một hiện tượng được chú ý toàn cầu: bản phục chế bức tranh tường “Ecce Homo” (Đây là Người) do một nghệ sĩ nghiệp dư thực hiện đã biến tác phẩm gốc trở nên… trớ trêu đến mức không thể nhận dạng.
Bức tranh tường nguyên bản do họa sĩ Elías García Martínez vẽ vào khoảng năm 1930 tại Nhà thờ Santuario de Misericordia. Một lần, một phần của nó bị bong tróc do độ ẩm – tình trạng dễ gặp với các bức tranh tường được thực hiện theo kỹ thuật truyền thống, vẽ trực tiếp lên lớp vữa khi còn ướt (một phương pháp phổ biến trong hội họa vẽ bích họa châu Âu đầu thế kỷ 20). Thay vì gọi chuyên gia phục hồi, năm 2012, một cư dân địa phương khoảng 80-81 tuổi tên Cecilia Giménez, không qua đào tạo chuyên nghiệp, tự nguyện cải tạo lại phần hư hại đó.
Kết quả là gương mặt Chúa trong bức tranh bị biến dạng hoàn toàn, trông rất khôi hài. Phần miệng, mắt thiếu chiều sâu, phần tóc trở nên như một lớp sơn vẽ vụng về. Bức tranh gốc gần như biến mất dưới lớp sơn mới thiếu kỹ thuật. Các chuyên gia bảo tàng lên án quyết định này là “thảm họa văn hoá”.
Thế nhưng, điều bất ngờ là đằng sau thất bại nghệ thuật nghiêm trọng này lại ẩn chứa một thành công về mặt xã hội và kinh tế. Khi hình ảnh phục chế lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội, Borja nhanh chóng trở thành điểm hút khách du lịch. Nhà thờ trước kia vắng vẻ giờ chật kín du khách, kinh phí ủng hộ sửa chữa, quảng bá tăng mạnh. “Ecce Homo” trở thành một điểm nhấn không chỉ của Borja mà của truyền thông toàn cầu.
Cecilia Giménez từ người vô danh làm hỏng tác phẩm trở thành biểu tượng: nhiều người gọi bà là “người phục chế nghiệp dư” và thậm chí là “nghệ sĩ bất đắc dĩ”, dù kết quả mang tính bi kịch. Tuy nhiên chính bà lại mang đến giá trị mới cho nơi từng nghèo nàn văn hoá này.
Về mặt chuyên môn, sự kiện là một lời cảnh tỉnh mạnh mẽ cho lĩnh vực phục chế: bất kỳ ai, dù có thiện ý, cũng không thể thay thế chuyên môn bằng tâm ý. Dù có sự cho phép của linh mục địa phương, việc thực hiện bởi người nghiệp dư đã khiến bản gốc gần như bị hủy hoại hoàn toàn.
Tuy nhiên từ góc nhìn khác, đây cũng là minh chứng cho sự phức tạp của khái niệm thất bại trong nghệ thuật hiện đại. Một thất bại trong kỹ thuật nhưng đồng thời đã kích hoạt hiệu ứng lớn hơn cả tác phẩm thành công, bởi nó tạo ra sự chú ý toàn cầu, du lịch, quảng bá văn hoá địa phương và một cuộc thảo luận lớn về giới hạn giữa nghệ thuật chuyên nghiệp và nghiệp dư. Trường hợp này cho thấy đôi khi thất bại có thể trở thành một dạng nghệ thuật phi truyền thống, không phải vì chất lượng mà vì hiệu ứng của nó.
Nhiều nhà phân tích sau đó cũng nhấn mạnh rằng,thất bại không nhất thiết là kết thúc, mà còn có thể là điểm khởi đầu cho những giá trị mới, như cách Borja tận dụng sai lầm để tạo ra thương hiệu, hay cách cộng đồng nghệ thuật đặt ra câu hỏi về giá trị nghệ thuật, quyền phục chế, vai trò chuyên môn trong bảo tồn tác phẩm. Chính ý nghĩa xã hội và triết học từ một sai lầm đã làm nên câu chuyện đáng nhớ hơn bất kỳ nỗ lực phục dựng thành công nào.
Tuy vậy, nếu nhìn theo tiêu chuẩn nghệ thuật và bảo tồn, vụ phục chế này vẫn là một thất bại toàn diện: bản gốc đã mất, thái độ nghiệp dư chen ngang vào lĩnh vực chuyên môn, và hậu quả là gây ra tranh cãi lâu dài. Nhưng liệu có thể xem đây là thất bại hoàn toàn? Trường hợp “Ecce Homo” ở Borja trở thành một ví dụ kinh điển: thất bại trong kỹ thuật, thất bại trong tôn trọng tác phẩm nguyên gốc, thất bại trong phương pháp, nhưng thành công về truyền thông, du lịch và bài học văn hoá.
Sự kiện phục chế “Ecce Homo” tại Borja năm 2012 là một cú lộn ngược đầy nghịch lý khi một bản phục chế vô cùng vụng về trở thành biểu tượng châm biếm của nghệ thuật đương đại, khi hiệu ứng xã hội và truyền thông biến lỗi lầm thành một sản phẩm nghệ thuật, không theo ý định ban đầu. Vụ việc đặt ra nhiều câu hỏi thú vị: đâu là ranh giới giữa nghệ thuật và phản nghệ thuật, giữa chuyên nghiệp và nghiệp dư, và liệu thất bại có thể là một hình thức của sự sáng tạo? Đây chính là một sự kiện thất bại thảm hại trong khía cạnh nghệ thuật chuyên môn, nhưng ở khía cạnh nào đó lại là một hiện tượng nghệ thuật đương đại đầy nghịch lý,một thất bại vang dội tới mức tạo ra một câu chuyện đểthế giới nhớ mãi.
Phương Thanh – Sơn Lâm
