Khi dư âm của đại lễ Kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc Khánh 2/9 vẫn còn hiện hữu trên phố phường thì Hà Nội lại bước vào những ngày kỷ niệm Giải phóng Thủ đô 10/10. Trong nắng thu nhè nhẹ, mỗi con đường, mỗi tuyến phố đều rực rỡ sắc màu. Quãng thời gian từ đầu tháng 9 đến giữa tháng 10, phố phường Thủ đô đỏ thắm sắc cờ Tổ quốc, khơi dậy trong mỗi người dân Việt Nam tinh thần yêu nước, niềm tự hào dân tộc. Trong không gian phố phường Hà Nội có không ít những con đường, tuyến phố mang tên các danh nhân xứ Nghệ…
Đầu tiên phải kể đến là phố Mai Hắc Đế. Đây là con phố nhỏ nằm phía nam Hà Nội có chiều dài 840 mét và rộng 10 mét, một đầu nối với phố Trần Nhân Tông, một đầu nối với phố Lê Đại Hành. Đối với người Hà Nội cũ, phố Mai Hắc Đế là một địa chỉ ẩm thực nổi tiếng nhất. Trải qua nhiều tên gọi khác nhau, từ năm 1949 đến nay, con phố này mang tên Mai Hắc Đế – vị vua, vị anh hùng dân tộc quê Ngọc Trừng, Nam Đàn (cũ), Nghệ An, người đã lãnh đạo nhân dân nổi dậy chống ách đô hộ của nhà Đường. Vào năm Nhâm Tuất (722), ông hiệu triệu những người dân phu gánh vải đứng lên khởi nghĩa. Được nhân dân hết lòng ủng hộ, thế lực nghĩa quân ngày càng mạnh. Ông đã cùng nghĩa quân giải phóng thành Tống Bình (Hà Nội), quét sạch quân Đường ra khỏi bờ cõi…
Từ phố Mai Hắc Đế đến phố Quang Trung chỉ khoảng 1km. Phố mang tên người anh hùng áo vải dài khoảng 2,7km, bắt đầu từ phố Nhà Chung, cắt qua nhiều tuyến phố lớn như Tràng Thi, Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Trần Quốc Toản, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương và kết thúc tại phố Trần Nhân Tông, sát công viên Thống Nhất và hồ Thiền Quang. Phố Quang Trung rợp bóng cây cổ thụ, nổi bật với các công trình kiến trúc mang phong cách Đông Dương kết hợp hiện đại… Theo nhiều tài liệu lịch sử thì Vua Quang Trung có tổ bốn đời ở Nghệ An. Trong cuốn Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam do Phan Huy Lê, Chu Thiên, Vương Hoàng Tuyên, Đinh Xuân Lâm biên soạn thì “Tổ tiên Nguyễn Nhạc vốn người ở phủ Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Trong chiến tranh Trịnh – Nguyễn, quân Nguyễn tràn ra một số huyện ở Nghệ An bắt một số dân đem về làm tù binh. Tổ bốn đời của Nguyễn Nhạc là một trong số tù binh bị chúa Nguyễn đem về ấp Tây Sơn”…
Rời phố Quang Trung, chúng ta đến thăm phố Nguyễn Xí – một con phố nhỏ nằm gần hồ Hoàn Kiếm. Phố Nguyễn Xí chỉ dài hơn 50m nối giữa phố Đinh Lễ đến Tràng Tiền nhưng rất tấp nập vì nằm ngay cạnh bờ hồ. Thời Pháp thuộc phố có tên là Jules Boissière, sau Cách mạng Tháng Tám 1945, phố mang tên Chùa Quan Thượng… Sau đó, được đổi thành phố Nguyễn Xí để ghi nhớ công lao của một vị tướng văn võ song toàn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Ông xuất thân từ làng Thượng Xá, huyện Chân Phúc (bây giờ thuộc xã Đông Lộc, Nghệ An). Sau khi Lê Lợi lên ngôi vua, ông giữ nhiều trọng trách trong triều đình, làm quân sư cho các vị vua kế vị trong thời kỳ bất ổn chính trị. Sau khi qua đời, Nguyễn Xí được triều đình truy phong nhiều tước hiệu, cao nhất là Thái Sư Cương Quốc Công. Chẳng biết từ bao giờ, cùng với phố Đinh Lễ, phố Nguyễn Xí đã trở thành phố sách nổi tiếng tấp nập của Hà Nội…
Ngoài Cương Quốc Công Nguyễn Xí thì ở Hà Nội còn có rất nhiều tuyến phố mang tên các danh tướng quê xứ Nghệ. Đó là phố Nguyễn Cảnh Chân – con phố nằm trong khu vực trung tâm của Ba Đình, nổi bật với kiến trúc đặc trưng của khu vực nội đô lịch sử. Ông là danh tướng thời Hậu Trần, quê làng Ngọc Sơn, Thanh Chương, Nghệ An (nay là xã Xuân Lâm, Nghệ An). Năm 1407, quân Minh xâm lược nước ta, Hồ Quý Ly bị bắt, Nguyễn Cảnh Chân cùng Đặng Tất giúp Vua Giản Định khởi nghĩa chống quân Minh… Con trai Nguyễn Cảnh Chân là Nguyễn Cảnh Dị – một danh tướng tài ba dưới trướng Trần Quý Khoáng cũng được đặt tên đường tại vùng Định Công, Hoàng Mai, Hà Nội… Đường phố thủ đô còn mang tên những vị tướng quê xứ Nghệ lập nhiều công trạng trong thời kỳ chống Pháp, chống Mỹ như Phùng Chí Kiên – vị tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam; Đại tướng Chu Huy Mân – nhà chính trị, quân sự xuất sắc; Thượng tướng Trần Văn Quang…
Các chí sĩ yêu nước quê xứ Nghệ như Nguyễn Trường Tộ, Phan Bội Châu, Đặng Thái Thân… cũng được trang trọng gắn biển tên trên bản đồ phố phường Hà Nội. Phố Nguyễn Trường Tộ khởi đầu từ phố Hàng Than, cắt ngang qua Hàng Bún, Yên Ninh, Cửa Bắc rồi kết thúc tại điểm giao với phố Trấn Vũ bên bờ hồ Trúc Bạch. Danh nhân Nguyễn Trường Tộ quê làng Bùi Chu, Hưng Nguyên (nay là xã Yên Trung, Nghệ An). Ông từng học ở Pháp và tích lũy được nhiều kiến thức sâu rộng về chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật… Với khát vọng cải cách xã hội, canh tân đất nước bằng công nghiệp và khoa học kỹ thuật, ông đã gửi 58 bản điều trần lên triều Nguyễn. Mặc dù chưa thành hiện thực nhưng những đề xuất của ông đã để lại cho các thế hệ sau nhiều bài học quý giá, trong đó nhiều vấn đề đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị cả về lý luận và thực tiễn…
Phố Phan Bội Châu bắt đầu từ ngã 5 Cửa Nam, kéo dài đến phố Trần Hưng Đạo, cắt ngang qua phố Hai Bà Trưng, và Lý Thường Kiệt. Đây là tuyến phố rất đẹp và sầm uất trong khu trung tâm của Hà Nội. Cụ Phan Bội Châu hiệu là Sào Nam, quê làng Đan Nhiệm, huyện Nam Đàn (cũ) của tỉnh Nghệ An. Với chủ trương cứu nước theo khuynh hướng bạo động, cụ đã thành lập Duy Tân hội, phát động phong trào Đông Du và sau đó thành lập Việt Nam Quang Phục hội nhằm tập hợp các lực lượng đấu tranh bằng vũ trang cách mạng và nhờ viện trợ bên ngoài… Không chỉ là một chí sĩ yêu nước, cụ Phan Bội Châu còn là một nhà tư tưởng, nhà thơ, nhà văn hóa lớn. Cụ đã để lại cho đời khối lượng tác phẩm khổng lồ, trong đó có Hải ngoại huyết thư, Việt Nam vong quốc sử, Hà thành liệt sĩ truyện, Chân tướng quân, Phan Bội Châu niên biểu…
Phố mang tên danh nhân Đặng Thái Thân nằm gần Nhà hát lớn Hà Nội. Thời xa xưa đây vốn là đất khu Thủy Quân đồn, thuộc thôn Tây Long, tổng Tả Túc, huyện Thọ Xương cũ… Đặng Thái Thân là người làng Hải Côn, sau này thuộc xã Nghi Thái, huyện Nghi Lộc (nay là phường Vinh Lộc, Nghệ An). Ông tham gia phong trào Việt Nam Quang Phục hội, là học trò và trợ thủ đắc lực của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu. Vào năm 1904, ông cùng Phan Bội Châu và một số nhà yêu nước khác sáng lập hội Duy tân, xướng xuất phong trào Đông Du.
Nhiều con đường, tuyến phố thủ đô cũng mang tên các nhà cách mạng tiền bối quê xứ Nghệ như Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai, Hồ Tùng Mậu, Phạm Hồng Thái, Hồ Học Lãm, Phan Đăng Lưu, Nguyễn Duy Trinh… Con phố mang tên cố Tổng Bí thư Lê Hồng Phong rất đẹp, nằm ở trung tâm khu Ba Đình, bắt đầu từ phố Điện Biên Phủ đến phố Ngọc Hà với những hàng cây cổ thụ xanh mát hai bên. Phố Nguyễn Thị Minh Khai bắt đầu từ ngã tư Trung Hiền đến đầu cầu Vĩnh Tuy. Đây vốn là một đoạn của tòa thành đất vòng ngoài của kinh thành Thăng Long xưa. Danh nhân Phạm Hồng Thái – nhà cách mạng quê làng Do Nha, Hưng Nguyên (nay là xã Lam Thành, Nghệ An) đã được đặt tên cho con phố sát hồ Trúc Bạch, bắt đầu từ phố Hàng Than đến phố Châu Long, cắt ngang qua phố Yên Ninh, Hàng Bún, Cửa Bắc. Ông nổi tiếng với sự kiện “Tiếng bom Sa Diện” khi dùng tạc đạn ám sát viên Toàn quyền Pháp Merlin tại tô giới Sa Diện, Quảng Đông, Trung Quốc… Phố Hồ Tùng Mậu nằm ở hướng tây Hà Nội, bắt đầu từ phố Xuân Thủy theo trục quốc lộ 32 chạy về hướng Cầu Diễn, qua vùng đặc sản bưởi Diễn nổi tiếng. Hồ Tùng Mậu quê ở Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu (nay là xã Quỳnh Anh, Nghệ An), từ năm 1920 ông đã hoạt động ở Lào, Thái Lan, Trung Quốc. Năm 1925, ông tham dự khóa huấn luyện ở Quảng Châu do Nguyễn Ái Quốc tổ chức, rồi gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông là Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Liên khu IV rồi Tổng Thanh tra Ban Thanh tra Chính phủ, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng khóa II. Ông hy sinh trên đường đi công tác tại Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Hồ Học Lãm là một chí sĩ nổi tiếng người Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu (nay là xã Quỳnh Anh, Nghệ An). Tuy không phải là một đảng viên cộng sản nhưng ông luôn hết lòng vì nước, vì sự nghiệp cách mạng của Đảng và đã có rất nhiều đóng góp cho Đảng trong những năm đầu thành lập. Đường Hồ Học Lãm nằm gần làng lụa Vạn Phúc ở quận Hà Đông cũ, nối từ phố Nông Quốc Chấn đến đường Tố Hữu. Phố Nguyễn Duy Trinh bắt đầu từ vườn hoa trung tâm bán đảo Linh Đàm đến nhà văn hóa trung tâm bán đảo Linh Đàm. Danh nhân Nguyễn Duy Trinh quê ở Phúc Thọ, huyện Nghi Lộc cũ (nay là phường Vinh Lộc, Nghệ An). Năm 1925, ông đã tham gia phong trào sinh viên yêu nước ở Vinh, rồi gia nhập Tân Việt Cách mạng Đảng. Sau đó ông nhiều lần bị địch bắt, đặc biệt, trong cao trào cách mạng 1930 – 1931, ông bị bắt và bị đày ra Côn Đảo và Kon Tum. Sau cách mạng tháng Tám cho đến lúc qua đời, ông được giao nhiều chức vụ quan trọng, là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương khóa II, được bầu vào Ban Bí thư và Bộ Chính trị, tham gia Ban Chấp hành Trung ương khóa V, đại biểu Quốc hội từ khóa I đến khóa VII, nhiều năm giữ chức Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Đặc biệt ông đóng góp rất lớn cho thành công của Hội nghị Paris về hòa bình ở Việt Nam.
Qua nhiều thời kỳ lịch sử, thành phố Hà Nội đã tôn vinh những học giả, những nhà văn hóa lớn, nhà thơ, nhà phê bình quê xứ Nghệ nổi tiếng như Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khánh Toàn, Đặng Thai Mai, Tạ Quang Bửu, Hoài Thanh… qua việc đặt tên đường, tên phố. Phố Hồ Xuân Hương bắt đầu từ ngã năm Bà Triệu đến cuối phố Quang Trung. Đoạn phố mang tên “bà chúa thơ Nôm” tuy ngắn nhưng rất đẹp, nhìn thẳng ra hồ Thiền Quang. Cuối thu, đoạn phố vô cùng lãng mạn bởi những tán lá bàng và bằng lăng đỏ rực. Theo bản đồ Hà Nội cũ thì từ đầu thế kỷ 20 về trước, đoạn phố này là một phần của hồ Thiền Quang. Phố mang tên giáo sư Tạ Quang Bửu chạy từ đường Đại Cồ Việt cắt qua đường Lê Thanh Nghị rồi tới đường Bạch Mai. Phố Tạ Quang Bửu được xem như là một trung tâm văn hóa, giáo dục với trụ sở Bộ Giáo dục cùng cụm các trường đại học Bách Khoa, Xây dựng và Kinh tế Quốc dân… Con phố mang tên giáo sư, viện sĩ Nguyễn Khánh Toàn bắt đầu từ cầu Dịch Vọng bắc qua sông Tô Lịch, chạy dài qua hồ Nghĩa Đô rồi cắt đường Nguyễn Văn Huyên đến phố Trần Đăng Ninh. Ông quê gốc ở Thừa Thiên – Huế nhưng sinh ra ở xứ Nghệ, là người sáng lập báo “Người nhà quê” mang tư tưởng chống thực dân Pháp tại Sài Gòn. Ông từng bị Pháp bắt giam, sau khi ra tù ông sang Pháp rồi sang Liên Xô học. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông trở về nước hoạt động và được cử giữ nhiều chức vụ quan trọng. Ông chính là người có công rất lớn trong việc đặt nền móng cho các ngành khoa học xã hội và nhân văn ở Việt Nam. Phố Đặng Thai Mai bắt đầu từ phố Xuân Diệu, chạy quanh co qua bán đảo Tây Hồ, qua chùa Phổ Linh và điểm cuối phố là phủ Tây Hồ nhìn ra Hồ Tây lộng gió. Giáo sư, nhà giáo, nhà văn, nhà phê bình văn học Đặng Thai Mai quê làng Lương Điền, Thanh Chương (nay là xã Bích Hào, Nghệ An). Ông từng giữ các chức vụ như Bộ trưởng Bộ Giáo dục, Viện trưởng Viện Văn học, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam… Con phố mang tên nhà phê bình văn học Hoài Thanh nằm ở khu Mỹ Đình. Hoài Thanh sinh ra trong một gia đình nhà Nho nghèo ở Nghi Trung, Nghi Lộc (nay là xã Nghi Lộc, Nghệ An). Ông từng là là cựu học sinh ưu tú của trường Quốc học Vinh rồi sau đấy ra Hà Nội theo học tại trường Bưởi. Ông tham gia cách mạng và trở thành ngòi bút phê bình văn học tài hoa. Ông có hàng chục tác phẩm phê bình văn học xuất sắc trong đó nổi bật nhất là Thi nhân Việt Nam do ông và em trai Hoài Chân là đồng tác giả. Với lối phê bình độc đáo, Thi nhân Việt Nam là một thiên chính luận, tổng kết sâu sắc và chuẩn mực về phong trào Thơ mới, là tác phẩm để đời trong văn nghiệp của Hoài Thanh…
Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi không thể viết đầy đủ về cuộc đời sự nghiệp cũng như không thể kể chi tiết về đặc điểm, cảnh quan của tất cả các con đường, tuyến phố mang tên các danh nhân xứ Nghệ. Nhưng có thể khẳng định rằng, tất cả các con đường, tuyến phố đó đều rất đẹp, mang nhiều dấu ấn và góp phần làm nên bề dày lịch sử, văn hóa của Thủ đô ngàn năm văn hiến…
Văn Song
