Pablo Casals, tên khai sinh là Pau Casals i Defilló, sinh ngày 29 tháng 12 năm 1876 tại El Vendrell, Catalonia, Tây Ban Nha, là một trong những nghệ sĩ cello vĩ đại nhất thế kỷ XX. Không chỉ nổi tiếng với kỹ thuật điêu luyện và cảm xúc sâu sắc trong âm nhạc, ông còn được biết đến như một nhà hoạt động vì hòa bình và tự do, người đã sử dụng âm nhạc như một công cụ để đấu tranh cho lý tưởng nhân văn.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống âm nhạc, Casals sớm bộc lộ tài năng khi có thể chơi violin, piano và sáo từ khi còn nhỏ. Tuy nhiên, ông chỉ bắt đầu học cello ở tuổi 11. Bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của Casals xảy ra năm 1890, khi ông tình cờ tìm thấy bản sao cũ kỹ của sáu bản suite (tập hợp các đoạn nhạc nhỏ) cho cello độc tấu của Johann Sebastian Bach trong một cửa hàng nhạc cụ cũ ở Barcelona. Trước đó, những tác phẩm này ít được biết đến và hầu như không được biểu diễn. Casals đã dành hơn một thập kỷ để nghiên cứu và luyện tập các bản suite này trước khi trình diễn công khai vào năm 1901. Việc ông thu âm toàn bộ sáu bản suite từ năm 1936 đến 1939 tại London không chỉ làm hồi sinh các tác phẩm này mà còn thiết lập chúng như một phần không thể thiếu trong kho tàng âm nhạc cổ điển, trở thành chuẩn mực cho các nghệ sĩ cello sau này.
Sự nghiệp quốc tế của Casals bắt đầu nở rộ từ cuối thế kỷ XIX, với các buổi biểu diễn tại London, Paris và Hoa Kỳ. Ông từng biểu diễn tại Nhà Trắng cho Tổng thống Theodore Roosevelt vào năm 1904 và ra mắt tại Carnegie Hall cùng năm đó. Casals cũng thành lập Dàn nhạc Pau Casals tại Barcelona vào năm 1919, góp phần thúc đẩy sự phát triển của âm nhạc cổ điển tại Tây Ban Nha.
Tuy nhiên, cuộc đời của Casals không chỉ là những thành tựu nghệ thuật. Ông là một người kiên định trong việc đấu tranh cho tự do và dân chủ. Sau khi chế độ độc tài Franco lên nắm quyền tại Tây Ban Nha, Casals từ chối biểu diễn tại các quốc gia công nhận chính quyền này và sống lưu vong tại Pháp từ năm 1939. Dù sống trong cảnh cô lập, ông vẫn tiếp tục hoạt động âm nhạc và tổ chức các buổi hòa nhạc nhằm gây quỹ hỗ trợ cho những người tị nạn và nạn nhân chiến tranh.
Năm 1950, Casals tổ chức Liên hoan âm nhạc Prades tại Pháp để kỷ niệm 200 năm ngày mất của Bach, thu hút nhiều nghệ sĩ danh tiếng tham gia. Sau đó, ông chuyển đến sống tại Puerto Rico, quê hương của mẹ ông, và thành lập Liên hoan Casals cùng Dàn nhạc Giao hưởng Puerto Rico, góp phần phát triển đời sống âm nhạc tại đây.
Casals cũng là một nhà soạn nhạc với các tác phẩm đáng chú ý như oratorio “El Pessebre” (Chiếc máng cỏ) và “Hymn to the United Nations” (Thánh ca Liên Hợp Quốc), được trình diễn lần đầu tại trụ sở Liên Hợp Quốc năm 1971. Trong buổi lễ này, ông được trao Huy chương Hòa bình của Liên Hợp Quốc và có bài phát biểu nổi tiếng “I am a Catalan”, khẳng định niềm tự hào về quê hương và cam kết vì hòa bình.
Phong cách biểu diễn của Casals được đánh giá cao nhờ sự kết hợp giữa kỹ thuật xuất sắc và cảm xúc sâu lắng. Không chỉ chú trọng đến âm thanh, ông còn truyền tải ý nghĩa và tinh thần của tác phẩm, điều này đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều thế hệ nghệ sĩ cello sau này, trong đó có Yo-Yo Ma.
Pablo Casals qua đời ngày 22 tháng 10 năm 1973 tại Puerto Rico, để lại di sản âm nhạc và tinh thần nhân văn to lớn. Cuộc đời ông là minh chứng cho sức mạnh của nghệ thuật trong việc kết nối con người và thúc đẩy những giá trị cao đẹp như tự do, công lý và hòa bình.
Vân Quỳnh – Uyên Phương
