Một trong những câu chuyện mang màu sắc bi kịch và có sức mạnh vang dội trong lịch sử điện ảnh phương Tây là sự ra đời của “Citizen Kane” – bộ phim đầu tay của thiên tài trẻ tuổi Orson Welles. Năm 1939, khi mới 25 tuổi, Welles, vốn đã nổi danh trong lĩnh vực sân khấu và phát thanh, được hãng RKO Pictures trao một đặc quyền chưa từng có trong giới làm phim Hollywood: toàn quyền sáng tạo. Anh được viết kịch bản, đạo diễn, sản xuất và đóng vai chính trong một bộ phim đầu tay, với điều kiện đặc biệt là được quyền kiểm soát cuối cùng nội dung phim. Quyền lực hiếm có đó cho phép Welles dám nghĩ, dám làm, và từ chính sự “thiếu kinh nghiệm” trong điện ảnh, anh đã tạo nên một trong những kiệt tác được tôn vinh nhất mọi thời đại.
“Citizen Kane” là một bộ phim có cấu trúc phá cách và nội dung gai góc. Câu chuyện kể về cuộc đời của Charles Foster Kane, một ông trùm truyền thông đầy tham vọng, từ một cậu bé nghèo trở thành một trong những người quyền lực nhất nước Mỹ. Mặc dù Welles không chính thức xác nhận, nhưng giới chuyên môn và công chúng đều hiểu rằng hình tượng Kane được xây dựng dựa trên William Randolph Hearst – ông vua báo chí có thực, người nắm giữ hệ thống truyền thông hùng mạnh nhất nước Mỹ đầu thế kỷ XX. Không chấp nhận việc mình bị đưa lên màn ảnh một cách trần trụi, Hearst đã sử dụng toàn bộ sức ảnh hưởng để ngăn chặn bộ phim ra rạp. Ông gây áp lực với các rạp chiếu, cấm báo chí của mình quảng bá phim, và đe dọa kiện tụng hãng RKO. Đến phút cuối, “Citizen Kane” vẫn được công chiếu vào tháng 5 năm 1941, nhưng chịu thiệt hại nặng nề về doanh thu và sự đón nhận từ công chúng, phần lớn vì sự phong tỏa thông tin từ phía Hearst.
Bỏ qua lớp vỏ scandal, điều khiến “Citizen Kane” được giới điện ảnh hiện đại suy tôn là một cuộc cách mạng trong ngôn ngữ điện ảnh. Với sự hỗ trợ của nhà quay phim Gregg Toland, Welles đã sử dụng kỹ thuật “deep focus” cho phép toàn bộ khung hình từ tiền cảnh đến hậu cảnh đều sắc nét, một đột phá về mặt thị giác chưa từng phổ biến trước đó. Phim cũng được kể theo hình thức phi tuyến tính: sau cái chết của Kane, những người từng biết ông lần lượt xuất hiện để kể lại từng mảnh ký ức, tạo nên một chân dung chắp vá, không ai hoàn toàn đúng, cũng không ai hoàn toàn sai. Góc quay thấp, ánh sáng đối lập, trần nhà thực sự xuất hiện trong cảnh quay – những yếu tố kỹ thuật đầy sáng tạo đã thổi luồng gió mới vào cách kể chuyện bằng hình ảnh. Từng chi tiết nhỏ trong “Citizen Kane” đều mang dụng ý thẩm mỹ sâu sắc, thể hiện sự kiểm soát tuyệt đối của Welles đối với chất liệu điện ảnh.
Tuy nhiên, sự dũng cảm ấy cũng là con dao hai lưỡi. Sau thất bại thương mại của “Citizen Kane”, Orson Welles tiếp tục thực hiện bộ phim thứ hai “The Magnificent Ambersons” (1942). Nhưng lần này, ông không còn được tự do như trước. Phim bị hãng RKO cắt bỏ gần một nửa thời lượng và chỉnh sửa kết thúc để “dễ xem hơn”, đi ngược lại tinh thần bi kịch ban đầu mà Welles hướng tới. Bộ phim thất bại, và sự nghiệp của Welles tại Hollywood từ đó rẽ theo một hướng khác, nhiều dang dở và lưu vong.
Dẫu vậy, theo thời gian, giá trị của “Citizen Kane” ngày càng được khẳng định. Giới phê bình bắt đầu nhìn nhận lại bộ phim như một cột mốc mở đường cho điện ảnh hiện đại. Từ kỹ thuật quay, cách dựng phim, cấu trúc kể chuyện, cho đến việc dùng điện ảnh như một công cụ phản biện xã hội, “Citizen Kane” mang dấu ấn tiên phong. Bộ phim thường xuyên xuất hiện trong các bảng xếp hạng phim vĩ đại nhất mọi thời đại do Viện Phim Mỹ (AFI), Sight & Sound hay nhiều học giả điện ảnh quốc tế bình chọn. Không ít nhà làm phim như Martin Scorsese, Francis Ford Coppola hay Steven Spielberg thừa nhận rằng họ đã học từ “Citizen Kane” nhiều hơn bất kỳ trường lớp nào.
Câu chuyện về “Citizen Kane” là biểu tượng cho mối quan hệ phức tạp giữa nghệ thuật và quyền lực. Orson Welles không chỉ tạo nên một bộ phim, mà còn để lại một tuyên ngôn táo bạo, rằng nghệ thuật chân chính có thể đứng lên, dù phải trả giá, để nói ra những điều mà quyền lực muốn che giấu. Và trong khi sự nghiệp của Welles sau đó trầm lặng hơn, thì di sản mà ông để lại qua “Citizen Kane” vẫn là một trong những viên đá tảng vững chãi nhất của nghệ thuật điện ảnh thế giới.
Thanh Huyền – Như Yến
