Tại Trung tâm Nghệ thuật Barbican ở London (Anh), triển lãm “Unravel: The Power and Politics of Textiles in Art” diễn ra từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2024 đã khơi dậy những suy ngẫm sâu sắc về mối quan hệ giữa nghệ thuật và chính trị. Triển lãm tiếp tục được đồng tổ chức tại Stedelijk Museum, Amsterdam (Hà Lan) từ tháng 9 năm 2024 đến tháng 1 năm 2025. Với hơn 100 tác phẩm của hơn 50 nghệ sĩ toàn cầu, triển lãm tập trung vào chất liệu dệt, một phương tiện thường bị xem nhẹ trong hệ thống phân tầng nghệ thuật, để kể lại những câu chuyện về di sản, quyền lực và sự kháng cự. Đây không phải là lần đầu tiên dệt may xuất hiện trong không gian triển lãm lớn, nhưng “Unravel: The Power and Politics of Textiles in Art”tạo ra một bước tiến đặc biệt, bởi nó làm rõ sự đan cài giữa chất liệu và ký ức, giữa hình thức thẩm mỹ và tiếng nói chính trị, xã hội.
Một số nghệ sĩ tiêu biểu như Sheila Hicks, Teresa Margolles, và Cecilia Vicuña mang đến những tác phẩm gợi nhắc đến bạo lực, mất mát và ký ức tập thể. Sheila Hicks, với tác phẩm “Family Treasures” đã sử dụng các khối sợi đầy màu sắc, tạo nên một sự kết nối cảm xúc mạnh mẽ, mời gọi người xem chạm đến những hồi ức thân thuộc và sâu lắng. Teresa Margolles,từng là bác sĩ pháp y ở Mexico, đã sử dụng những tấm vải thấm máu từ hiện trường án mạng để tạo nên tác phẩm vừa ám ảnh vừa giàu tính phản kháng. Tác phẩm của cô đặt ra câu hỏi về sự vô hình của nạn nhân trong đời sống chính trị và truyền thông đương đại. Trong khi đó, Cecilia Vicuña, nghệ sĩ Chile, sử dụng kỹ thuật quipu – cách thắt nút truyền thống của người Inca – để khơi dậy lịch sử bị lãng quên của các nền văn hóa bản địa.
Triển lãm cũng ghi dấu sự hiện diện mạnh mẽ của nghệ thuật từ khu vực ngoài phương Tây. Những nghệ sĩ đến từ châu Phi, Mỹ Latinh, và Trung Đông giới thiệu các thực hành dệt gắn liền với văn hóa dân gian, với cộng đồng và với tinh thần kháng cự. Các tác phẩm cho thấy chất liệu vải không bị giới hạn trong chức năng trang trí hay ứng dụng, mà còn đóng vai trò là nhân chứng cho lịch sử và là công cụ thể hiện bản sắc cá nhân, tập thể.
“Unravel: The Power and Politics of Textiles in Art” mở ra một diễn ngôn rộng lớn hơn về vai trò của thủ công trong thời đại công nghiệp hóa và toàn cầu hóa. Sự trở lại của dệt trong nghệ thuật đương đại không phải là sự hoài niệm đơn thuần, mà là cách nghệ sĩ tìm kiếm những hình thức biểu đạt vừa thân thuộc vừa giàu tiềm năng phê phán. Những sợi chỉ, mảnh vải, khung cửi từng được xem là biểu tượng của lao động nữ giới và thuộc phạm vi “nghệ thuật nữ công”, nay trở thành phương tiện thể hiện tư duy phức tạp và đầy sức nặng xã hội.
Triển lãm không áp đặt một thông điệp nhất định, mà để người xem tự tìm thấy mối liên hệ giữa chất liệu, nghệ sĩ và bối cảnh. Chính sự đa dạng về phong cách, văn hóa và lịch sử đã tạo nên một cấu trúc đa tầng, nơi nghệ thuật dệt vừa là phương tiện cá nhân vừa là công cụ xã hội. Trong không gian đó, từng sợi vải trở thành lời kể, từng nút thắt trở thành hành động ghi nhớ. Những thứ tưởng như mềm mại, lặng lẽ lại chất chứa sức mạnh bền bỉ, len lỏi qua thời gian và hệ tư tưởng, gợi cho người xem nhiều cảm xúc và suy tư.
Triển lãm là minh chứng cho khả năng của nghệ thuật dệt trong việc định hình lại cách ta nhìn nhận lịch sử, giới tính và quyền lực. Đó là một hành trình không rầm rộ nhưng đầy kiên định, như chính cách những sợi chỉ kết nối tạo nên một tấm vải hoàn chỉnh, nghệ thuật dệt kết nối những câu chuyện bị quên lãng với hiện tại, truyền cảm hứng cho thế hệ nghệ sĩ sau này, gợi mở những khả thể cho tương lai.
Phương Thanh – Sơn Lâm
