26.1 C
Vinh
Thứ Hai, Tháng Bảy 15, 2024

“Lắng nghe người nghiện trình bày”

Trước khi gặp họ tôi đã từng tiếp xúc không ít với người nghiện và vẫn tâm niệm một điều: “Đừng nghe nghiện trình bày”. Nhưng lần này thì khác. Đối diện với những thanh niên tuy chỉ bằng tuổi con của mình đã đầy nét bặm trợn, gió sương, những con người với tấm thân vằn vện các hình thù gớm ghiếc kia… khi đã dứt ra được khỏi bàn tay ma túy họ lại lành hiền và thật sự yếu đuối. Bước chân vào căn phòng trống, có hai dãy giường sắt 2 tầng, chăn màn sơ sài nhưng cũng gấp khá gọn gẽ. Đang giờ lao động nên các học viên tại Cơ sở cai nghiện ma túy bắt buộc số III (tỉnh Nghệ An) đóng trên địa bàn thị trấn Thạch Giám, huyện Tương Dương đều đi làm cả. Nhóm tăng gia sản xuất rau màu, nhóm chăn nuôi, nhóm thì tham gia xây dựng công trình, một nhóm khác ở phân xưởng sản xuất đồ vàng mã xuất khẩu sang Đài Loan. Thấy một tổ xây dựng công trình đang giải lao, mấy học viên túm tụm ngồi buôn chuyện, thần sắc ai nấy đều đã bớt lờ đờ uể oải. Tôi bước lại gần, tất cả đứng dạy “chào thầy ạ”. Thấy vậy, anh Võ Huy Đức, Trưởng phòng Tổ chức – Hành chính cười nói với tôi: “Bất cứ ai đến đây các học viên đều gọi là thầy”. Chợt thấy tôi vai đeo máy ảnh, tay cầm cuốn sổ, cả nhóm im lặng, ánh mắt dò xét hoài nghi. Tuy nhiên, sau vài câu dò la kiểu “nắn gân”, thấy tôi dễ gần, các học viên lại trở về với vẻ hồn nhiên pha chút bất cần của mình. Họ thi nhau đùa: “Anh em mình sẽ được lên báo, hết cửa lấy vợ nhé! Thầy ơi, bài đăng báo mô để chúng em tìm đọc…”. “Thầy chụp ảnh đẹp không, lát chụp hội em ít ảnh làm kỷ niệm” – Lương Văn Tuất (Bản Mon, thị trấn Thạch Giám) dáng người khá cao, rắn rỏi, khỏe mạnh nhất nhóm nhanh nhảu đề nghị. “Ok em”, tôi đáp không chút do dự và bảo với Đức là tôi muốn trò chuyện riêng với một vài người. Đức gọi mấy người đến khu quản lý học viên và câu chuyện của chúng tôi cũng bắt đầu.

Biết Tuất nghiện đã 5 năm tôi đùa: “Ồ! Chơi ma túy ngần ấy năm mà vẫn khỏe mạnh nhỉ?”. “Vâng bây giờ em khỏe rồi, gần 70 kg, chứ lúc mới vào em nói sợ thầy không tin, bước đi gió bão còn bay cả người ấy. Mắt mờ chân chậm lắm thầy ạ”. Nghe Tuất nói vậy, cả nhóm ồ lên cười đồng tình. Lúc này tôi mới trấn an Tuất rằng, em cứ yên tâm, chúng tôi sẽ giữ bí mật danh tính. Đôi chút lưỡng lự rồi Tuất thật thà: “Nghiện vào khổ lắm thầy ạ. Mà nói chung bọn em ra ngoài xã hội chơi bời nghiện ngập, nó cũng chẳng có gì là ngại nữa cả nên thầy cũng không cần phải dấu diếm giúp đâu, cứ chụp, cứ viết thoải mái đi”.

Tác giả Vi Hợi đang hỏi chuyện các các học viên tại Cơ sở cai nghiện ma túy bắt buộc số III

Mới hơn 20 tuổi, chưa vợ con nhưng thâm niên nghiện của Lương Văn Tuất so với đám đồng lứa trong nhóm có lẽ là dài nhất. Con đường đến với ma túy tuy mỗi người một hoàn cảnh nhưng lại rất dễ dàng, Tuất cũng vậy. Sinh ra trong một gia đình thuần nông ở bản Mon, cuộc sống lam lũ, vất vả tưởng như sẽ tạo cho con người ta sự cứng cỏi, vậy mà chỉ vài lần không làm chủ được mình trước lời mời chào của đám bạn, mà Tuất mắc nghiện. Thoắt cái đã gần 5 năm, ngày ngày lúc tỉnh cũng như lúc phê, Tuất chỉ nghĩ đến ma túy rồi vật vã “quay tiền” để thỏa mãn cơn nghiện bằng mọi giá. Và trong một cơn phê thuốc cùng đám bạn nghiện, Tuất bị bắt đưa vào đây cưỡng chế cai nghiện. Gần một năm điều trị, làm việc giờ Tuất đã hoàn toàn tỉnh táo, khỏe mạnh.

Nghiện dễ là vậy nhưng muốn từ bỏ thứ bùa mê chết người này cũng không hề đơn giản. Những học viên ở Cơ sở Cai nghiện bắt buộc số III này đều khẳng định: nếu không vào đây cai thì dù bản lĩnh thế nào cũng khó có thể vượt qua. Nhắc đến thời điểm mới cắt cơn Tuất vẫn không khỏi bàng hoàng: “Người như không còn sức lực. Ối trời ơi, lúc đó có mũi thuốc để chơi thì đúng là phê đến đỉnh luôn”. Nghe Tuất nói chuẩn quá, cả bọn lại gật đầu và thi nhau cười tán thưởng.

“Bây giờ khỏe rồi, ở đây lâu em cũng không còn nghĩ đến nó nữa” – giọng chất phác hối lỗi, Tuất như đang về đúng bản ngã. Và cứ thế Tuất cùng cả nhóm đã miêu tả khá kỹ quá trình cai nghiện. Đúng cữ là bắt đầu lên cơn vật, gai ốc nổi đầy mình như người bị cảm. Người lúc nóng lúc lạnh, đau ê ẩm, cảm giác sống không bằng chết, sợ vô cùng. Rồi cơ thể hôi hám, nôn khan, đi ngoài liên tục, xương khớp buồn bực như có giòi bò… Ngày thứ hai, thứ ba vật thuốc còn dữ dội hơn, đa phần người nghiện nghĩ đến bỏ trốn để tìm thuốc. Thức trắng, tiếp tục đi ngoài, nhiều người còn muốn đâm đầu vào tường, nếu không có thuốc cắt cơn thì chẳng biết sẽ như thế nào. Theo anh Võ Huy Đức – một trong số cán bộ có mặt ở đơn vị từ khi mới thành lập kể lại, trong lúc vật vã, người nghiện thường rất sợ nước. Thế nhưng thực tế trong khi cai nghiện ngoài thuốc cắt cơn thì nước chính là thứ thuốc hiệu quả nhất. “Lúc “vã thuốc” gai ốc nổi đầy mình mà vẫn phải dội nước lạnh lên người chẳng khác gì hành xác, nhưng lại đỡ vật một cách kỳ diệu. Tắm xong lại ngủ được một lúc, vật lên lại đi tắm. Cứ thế, học viên những ngày mới vào cắt cơn thường dội nước cả chục lần”.  Người nhanh độ dăm ngày, người chậm cỡ một tuần hoặc chục ngày là đỡ thèm thuốc. Đầu óc cũng đỡ u mê. Ai đã trải qua những ngày đó đều mới nhận ra rằng, thực sự chả ai đói thuốc mà chết. Đặc biệt hơn, những lúc lên cơn mới bộc lộ hết cái phần thú tính trong con người, dễ hiểu tại sao nhiều con nghiện sẵn sàng kề dao vào cả cổ bố, mẹ để cướp tiền. “Chúng em bây giờ rất sợ khi hết hạn ở đây trở về nhà, cơ hội làm lại cuộc đời sẽ như thế nào?”. Lương Văn Tuất ngẩng mặt lên nhìn tôi.

Nghiện heroin thì vậy chứ nghiện ma túy đá còn liều lĩnh, điên loạn hơn. Lo Văn Mằn, dân tộc Ơ đu ở bản Văng Môn, xã Nga My (Tương Dương) là một điển hình. “Em 25 tuổi, vào đây đã hơn 1 năm”, Mằn kể, giọng buồn buồn, chứa nhiều ẩn ức. Mằn có dáng người to đậm, nước da sạm nắng, săn chắc, mái đầu được cắt tỉa gọn gàng. Trên người Mằn không có hình xăm, không có “chất giang hồ” như chúng bạn cùng nhóm, ngược lại, cái vẻ lành lành, cùng giọng nói lơ lớ đã lộ sự chân chất của một thanh niên dân tộc ít người. Nghiện “đá”  từ năm 2017 và đã ở trong Cơ sở III này hơn 1 năm nhưng mắt Mằn vẫn hoang hoải những nét buồn của một người bế tắc do ma túy.

Quê Mằn trước đây ở Kim Hòa, xã Kim Đa về sinh sống ở bản Văng Môn, xã Nga My năm 2006 theo diện tái định cư khi xây dựng thủy điện Bản Vẽ, cuộc sống khó khăn đủ thứ, nhưng bù lại người dân thật thà, tình cảm. Theo làn sóng thoát ly để thoát nghèo, gần 20 tuổi Mằn theo bạn bè vào Đồng Nai làm thuê cho một xí nghiệp tư nhân. Rồi Mằn yêu và cưới một cô gái tận miền Tây Nam Bộ. Công việc vất vả lại làm việc cả ngày lẫn đêm, khiến một thanh niên mới lớn chẳng thể chịu đựng nổi. Đúng lúc đó lũ bạn cùng làm rủ: chơi vào mấy khói đá là nhẹ người và làm việc nhanh ngay. Thế là lúc mệt Mằn tìm đến ma túy đá. Khoảng ba tháng sau thì Mằn chơi liên tục. Thèm thuốc, người thì yếu đi rõ rệt, đầu lại hay quên và thỉnh thoảng hay có những ý nghĩ điên loạn, Mằn biết mình đã nghiện.

Các học viên tại Cơ sở cai nghiện ma túy bắt buộc số III đang chăm sóc vườn rau xanh

Đầu óc trống rỗng, quên hết mọi thứ, lúc nào cũng chỉ tính kiếm tiền để thỏa mãn cơn “đói thuốc” và Mằn lún sâu vào ma túy. Ngày Mằn đưa vợ con về nhà, biết con mắc nghiện, bố mẹ Mằn buồn lắm. Nhưng do bản tính thật thà và do nỗi xấu hổ với làng xóm còn đè nặng, nên họ chỉ biết im lặng, dứt ruột nhìn con mình hàng ngày đang chết mòn vì ma túy. Vợ Mằn không chịu được nữa nên đã bỏ lại đứa con cho Mằn rồi về quê ở miền Tây Nam Bộ. Cơn nghiện hành hạ, không có tiền để thỏa mãn, trong lúc vật vã nhiều khi Mằn thấy sợ kinh khủng, nghĩ mình sẽ chết bờ chết bụi bất cứ lúc nào. Đầu Mằn le lói ý nghĩ: không thể chết ở nhà, như vậy sẽ mang nỗi nhục cho gia đình. Vậy là Mằn bỏ nhà đi làm thuê để sống qua ngày. “Em bị bắt đưa vào đây, được điều trị cắt cơn, được các thầy yêu thương, giáo dục, được làm việc, được ăn cơm ngon… em vui lắm. Em đã có dự định sau này hết hạn trở về em sẽ đi xuất khẩu lao động”. “Cố lên em!”, tôi vỗ vai Mằn an ủi. Mằn chia sẻ thêm: “Bố mẹ vẫn đến thăm em, và khuyên cố gắng từ bỏ, để làm lại cuộc đời. Bố mẹ không ghét bỏ gì đâu…”. Trong thời khắc hoàn toàn tỉnh táo này, Mằn nhìn tôi: “Em sợ lắm… liệu có làm lại được không thầy?”

Chông chênh một nẻo đi về

Tiếp tôi ở phòng làm việc, Giám đốc Trần Đình Nam cho biết: “Hiện nay, Cơ sở III đang trong giai đoạn xây dựng lại hoàn toàn, chỉ ít tháng nữa toàn bộ công trình gồm 2 khu: Khu quản lý học viên và khu hành chính sẽ hoàn thành và đưa vào sử dụng. Hiện học viên đang phải ở tại hai dãy nhà cũ, chật chội. Có thời điểm Cơ sở phải tiếp nhận, quản lý hơn 300 học viên, anh em vất vả lắm”. Qua trao đổi với Giám đốc Nam, tôi được biết công tác quản lý, giáo dục học viên ở đây đã có nhiều đổi mới và đem lại hiệu quả thiết thực. Bây giờ học viên chỉ lao động và sinh hoạt tại đơn vị chứ không được ra ngoài lao động như trước đây nên hạn chế được tình trạng học viên bỏ trốn. Đội ngũ cán bộ, nhân viên ở đây là những người thầy không chuyên đã vất vả đêm ngày để quản lý, giáo dục, cảm hóa từng học viên, giúp họ hướng thiện. Họ làm việc với tất cả lương tâm, trách nhiệm của những người mang trái tim nhân hậu. Họ yêu nghề, gắn bó với cơ quan và học viên. Họ coi học viên như người thân trong gia đình mà chăm lo từng bữa ăn, giấc ngủ. Họ mong bằng tình cảm của mình sẽ dần cảm hóa những người nghiện ở đây trở thành con người tốt cho xã hội. Giám đốc Trần Đình Nam trăn trở: “Ở đây, các học viên được chăm sóc, được quản lý giáo dục và tiến bộ rất nhanh, chỉ sợ ngày các em trở về địa phương không được quản lý tốt, không được tin tưởng trao cơ hội để hoàn lương lại trở về con đường cũ thì khổ cho họ và cho cả xã hội”.

Không chỉ Giám đốc Nam trăn trở mà chính tôi cũng thấy băn khoăn. Những người như Mằn, Tuất và các học viên ở Cơ sở III này khi đã dứt cơn nghiện hầu như đều thấy ăn năn và chung tâm sự, không muốn trở về nhà nữa, bởi khi quay về với xã hội liệu có bỏ được ma túy?

Quán Vi Công, dân tộc Thái, quê ở xã Châu Quang, huyện Quỳ Hợp đã có 7 tháng ở Cơ sở III này đang xếp từng gói vàng mã vào hộp cát tông chia sẻ: “Anh em trong này người có cũng như người không, bọn em đùm bọc bảo ban nhau như anh em ruột thịt ấy. Những lúc rảnh rỗi có ấm chè, hay chút quà của gia đình cả bọn lại quây quần trò chuyện, cùng khuyên nhau rời xa ma túy”.

Khi tôi hỏi, anh em đã nghĩ tương lai mình làm gì khi ra khỏi đây chưa, thì cả nhóm cúi đầu im lặng, riêng Công đăm chiêu, run rẩy: “Em chưa, đến lúc bước chân ra ngoài mình mới biết được tương lai sẽ thế nào thầy ạ. Thật sự là giờ trong người vẫn còn khỏe mạnh thế này nhưng biết đâu qua đêm nay trái gió trở trời, bị làm sao thì mình đâu biết được?”. “Sao lại như vậy, giờ em cũng giống chúng tôi ở đây, khỏe mạnh bình thường như thế này rồi mà?”. “Vâng em khỏe mạnh rồi nhưng đêm hôm nhỡ “trúng gió” hay như thế nào ấy…”. Công ấp úng, yếu đuối. Trần Thanh Quý (ở khối Hòa Tây, thị trấn Thạch Giám) đã từng vào tù vì tội mua bán ma túy xen vào giọng ấm ức như thanh minh cho bạn: “Ý của Công nói là ở trong này trở về, chắc chắn ai cũng muốn từ bỏ ma túy nhưng ra ngoài xã hội rất phức tạp. Người nghiện sợ nhất là sự kỳ thị của làng xóm, người thân, dẫn đến tư tưởng không thoải mái rồi lại suy nghĩ buông xuôi: đằng nào cũng nghĩ thế rồi, nên lại nghiện. Mà đa số người nghiện không có công ăn việc làm ổn định, khi ra ngoài xã hội gặp bạn bè rủ rê tái nghiện rất dễ”.

Các học viên làm việc tại phân xưởng chế tác giấy vàng mã xuất khẩu sang Đài Loan

Tôi vỗ vai Công và Quý: “Dẫu biết là rất khó khăn, nhưng phải quyết tâm thôi các em. Bây giờ mình trưởng thành rồi, là đàn ông mình phải có bản lĩnh của mình chứ… Cũng tại mình, lúc mình nghiện đã làm ảnh hưởng đến bao nhiêu người, làm khổ gia đình… giờ bằng sức lực và lý trí hãy lấy lại niềm tin của mọi người đi. Ra khỏi đây rồi, các em cố gắng tìm việc gì đó mà làm, như Tuất và Mằn đây có ý định đi xuất khẩu lao động, đó là ý tưởng hay”. Cả đám im lặng ý chừng đồng tình, quyết tâm lắm. Lúc này thì Tuất thủ thỉ: “Mình muốn xã hội hay người thân tin tưởng thì trước hết phải vượt qua “cái ấy” đã…”. Tôi lại bảo thêm: “Anh em ra ngoài xã hội phải quên hết bạn bè “cùng hoàn cảnh” đi. Dù bạn có tốt thật đấy nhưng nên quên hết đi. Không là lý trí con người cũng có giới hạn”. Quán Vi Công xen vào phụ họa giọng trải đời lắm: “Vâng, đi ra ngoài bạn thì ít mà bè thì nhiều các thầy ạ”.

Khi tôi hỏi về cuộc sống ở Cơ sở III này như thế nào thì Tuất tếu táo: “Như đi an dưỡng thôi mà thầy”. Cả bọn vui vẻ kể: 5h sáng trực sinh trên Ban xuống mở cửa, anh em dậy thể dục, vệ sinh cá nhân rồi ăn sáng. Ăn xong đi làm, 10h lại được nghỉ. Chiều làm từ 2h đến 4h… Công việc chẳng có gì nặng nhọc cả mà “chỉ là lao động trị liệu thôi”. Ở đây khí hậu trong lành lại sống điều độ, các thầy vừa nghiêm khắc vừa động viên bảo ban nhiều nên dần người nghiện cũng vượt qua được mặc cảm, gian khó.

Không giống tâm lý chung của những người nghiện, La Văn Tý (sinh 1996) mạnh mẽ và quyết tâm hơn. Gặp Tý một mình đang cắt chuối cho bầy bò trong chuồng. Tý đã có vợ và 1 con trai, sinh sống chung cùng bố mẹ ở bản Khổi, xã Tam Thái, huyện Tương Dương (Nghệ An).  Ở tuổi 28, Tý nghiện cũng cỡ dăm năm và vào đây đã được gần 2 năm. Hiền lành, ít nói, về nguyên nhân bị nghiện Tý thành thật nhận do mải chơi, theo bạn bè rủ rê rồi nghiện.

Được biết cũng vì có gia đình riêng, hoàn cảnh khó khăn nên Tý phải đi làm thuê rồi bị ma túy quyến rũ. Tý nghiện mấy năm thì vợ mới biết nhưng cũng chỉ biết buồn, chứ không dám trách cứ nhiều. Tôi hỏi: “Bị nghiện có thấy ân hận không?”. Tý cay đắng: “Có chứ thầy. Bây giờ nếu không bước vào con đường này thì cuộc sống của em đã khác rồi”. Dự định về tương lai, Tý quả quyết: “Em rất muốn được chóng ra khỏi đây để về với gia đình. Trước mắt thì em chưa đi làm đâu cả, chỉ ở nhà phục vụ vợ con. Vợ em tốt tính lắm. Sau đó em sẽ đi lao động ở Đài Loan để kiếm tiền bù vào những năm tháng sống hoang phí”.

Đỉnh Noong Lay xanh thẳm, những cơn gió miên man, xạc xào trên cành cây, ngọn cỏ. Gần một buổi được lắng nghe những người nghiện “trình bày”, tôi bỗng ao ước, mỗi người, mỗi nhà coi họ như chính người thân của mình. Đừng bao giờ buông tay, dù còn chút hi vọng, dù khó khăn thế nào cũng phải tiếp thêm cho họ niềm tin, để họ có thêm nghị lực trên nẻo về gập ghềnh bởi bóng đen ma túy.

Vi Hợi