Sáng 19/6/2025, đoàn văn nghệ sĩ Nghệ An đến tham quan di tích lịch sử quốc gia Nhà tù Sơn La – một trong những “trường học cách mạng” đầu tiên của khu vực Tây Bắc; là biểu tượng sáng ngời về tinh thần cách mạng, ý chí đấu tranh bất khuất của các chiến sĩ cộng sản và những người Việt Nam yêu nước.
Năm 1930, từ một nhà tù hàng tỉnh chủ yếu giam giữ thường phạm, thực dân Pháp đã biến nơi đây thành nhà tù cấp quốc gia, tập trung giam cầm tù nhân chính trị với mục tiêu đày ải và triệt tiêu ý chí cách mạng của các chiến sĩ cộng sản và những người yêu nước.
Tại đây, đoàn được nghe cô hướng dẫn viên kể những câu chuyện cảm động về những chiến sĩ cộng sản kiên trung như Tô Hiệu, Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Văn Tiến Dũng, Lê Thanh Nghị, Mai Chí Thọ… Cùng với đó là câu chuyện về cây đào Tô Hiệu, chuyện các chiến sĩ thành lập Chi bộ ngay trong nhà tù, xuất bản Báo Suối Reo – một tờ báo đặc biệt của Đảng trong điều kiện bị kiểm duyệt khắt khe – cùng nhiều câu chuyện ý nghĩa khác. Chúng tôi được xem những hiện vật như gông cùm, dụng cụ tra tấn, những bài thơ và vật dụng của các chiến sĩ cách mạng.
Chúng tôi đặc biệt quan tâm đến bức ảnh đồng chí Trần Quốc Hoàn – Bí thư Chi bộ Nhà tù từ cuối năm 1943 đến gần giữa năm 1945, trước khi nhà tù Sơn La bị giải thể. Tại đây, Chi bộ Đảng đã hoạt động rất bài bản, tổ chức thành các ban như một chính quyền cách mạng trong tù. Về đối nội có Ban Kinh tế, Ban Cứu tế và bộ phận y tế, Ban Tuyên huấn, Ban Văn hóa Văn nghệ, Ban Trật tự trong. Về đối ngoại có Ban Dân vận, Ban Binh vận, Ban Địch vận, Ban Trật tự ngoài. Văn phòng nhà tù có các đảng viên tin cậy được cử vào đảm nhiệm. Đồng chí Trần Quốc Hoàn trực tiếp phụ trách một số ban có tính chất đặc biệt quan trọng, đòi hỏi phải giữ bí mật cao như Ban Dân vận, Ban Binh vận, Ban Địch vận, Ban Tuyên huấn.
Trên cương vị Bí thư Chi bộ, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã nghiên cứu, quán triệt và vận dụng chỉ thị của Trung ương Đảng, Xứ ủy vào hoàn cảnh cụ thể của Chi bộ Nhà tù Sơn La. Sau khi ra tù, đồng chí tiếp tục hoạt động và có hơn 30 năm là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, hơn 20 năm tham gia Bộ Chính trị. Đặc biệt, ông là Bộ trưởng Bộ Công an đầu tiên, đồng thời là người giữ cương vị này lâu nhất – 28 năm, từ năm 1953 đến năm 1980.
Điều khiến chúng tôi băn khoăn là dưới bức ảnh chân dung đồng chí Trần Quốc Hoàn có ghi: “Trần Quốc Hoàn (Trần Trọng Cảnh) Năm sinh… Quê quán: phố Tả Môn, thị xã Hà Tĩnh…”
Có lẽ chính tình cảm đồng hương sâu nặng và niềm tự hào khi quê hương mình đã sinh ra một người con ưu tú như đồng chí Trần Quốc Hoàn – lại càng ý nghĩa hơn khi chuyến đi lần này diễn ra tại chính nơi ông từng bị lưu đày – đã khiến chúng tôi dành sự quan tâm đặc biệt. Năm 2017, tôi đã có dịp về thăm quê hương ông – xã Nam Trung, huyện Nam Đàn (trước đây) – và thành kính dâng hương tại Nhà tưởng niệm ông.
Thông tin tại Nhà tù Sơn La cho rằng đồng chí Trần Quốc Hoàn, tên thật là Trần Trọng Cảnh, quê ở phố Tả Môn, thị xã Hà Tĩnh là một sự nhầm lẫn lịch sử. Bởi cuối năm 1934, ông bị mật thám Pháp bắt, kết án 8 tháng tù giam và 5 năm biệt xứ. Sau khi mãn hạn tù, thực dân Pháp đưa ông về quản thúc tại Hà Tĩnh. Năm 1936, Trần Quốc Hoàn trốn ra Hà Nội, tham gia hoạt động trong phong trào Mặt trận Dân chủ, công tác tại nhiều tờ báo công khai của Đảng ở Hà Nội thời kỳ đó.
Hiện nay, mọi tài liệu sách vở đều ghi rõ đồng chí Trần Quốc Hoàn tên thật là Nguyễn Trọng Cảnh, quê quán xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
Theo cuốn “Đồng chí Trần Quốc Hoàn – chiến sĩ cách mạng trung kiên của Đảng, nhà lãnh đạo xuất sắc của Công an Việt Nam”, NXB Chính trị Quốc gia, 2006, viết: “Ông sinh ngày 23/1/1916 tại xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Do xuất thân trong một gia đình nghèo, lại sớm chịu ảnh hưởng của phong trào yêu nước nên ngay từ thuở thiếu thời, ông đã tham gia hoạt động trong tổ chức học sinh phản đế. Ít lâu sau, ông thoát ly gia đình đi làm phu mỏ ở Lào.”
Bài viết “Đồng chí Trần Quốc Hoàn – Nhà lãnh đạo xuất sắc của Công an nhân dân Việt Nam” trên Cổng thông tin điện tử Công an Hà Tĩnh ngày 31/12/2019 cũng khẳng định: “Đồng chí Trần Quốc Hoàn (tên thật là Nguyễn Trọng Cảnh), sinh ngày 23/01/1916 ở xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An trong một gia đình dân nghèo ở một vùng quê giàu truyền thống lịch sử, cách mạng và văn hoá.”
Tạp chí Cộng sản ngày 14/01/2016, trong bài “Đồng chí Trần Quốc Hoàn: Người có nhiều tâm huyết với Thủ đô Hà Nội” của Thạc sĩ Bùi Thanh Tuấn – Viện Chiến lược và Khoa học Công an, Bộ Công an – cũng ghi nhận: “Đồng chí Trần Quốc Hoàn (tên thật là Nguyễn Trọng Cảnh) sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở một vùng quê giàu truyền thống cách mạng, thuộc xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Là một trong những đồng chí lãnh đạo xuất sắc của Đảng, tham gia cách mạng từ rất sớm, được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương từ tháng 3/1934.”
Hội thảo khoa học do Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) phối hợp với Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Nghệ An tổ chức, với chủ đề “Đồng chí Trần Quốc Hoàn với cách mạng Việt Nam và quê hương Nghệ An” cũng khẳng định: “Đồng chí Trần Quốc Hoàn, tên thật là Nguyễn Trọng Cảnh, sinh ngày 23/01/1916 tại xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Tháng 3/1934, đồng chí được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương khi mới 18 tuổi. Sau đó, đồng chí được phân công giữ nhiều trọng trách quan trọng như Bí thư Thành ủy Hà Nội, Bí thư các Liên khu ủy khu II, khu X, Bộ trưởng Bộ Công an, Trưởng ban Dân vận Trung ương…”
Cung cấp nhiều tài liệu quan trọng cho chúng tôi, nhà nghiên cứu Đào Tam Tỉnh khẳng định: thông tin đồng chí Trần Quốc Hoàn tên thật là Nguyễn Trọng Cảnh chứ không phải Trần Trọng Cảnh, quê ở xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An (cũ), nay là xã Thiên Nhẫn, tỉnh Nghệ An, hiện nay không có gì phải bàn cãi nữa. Tất cả các tác phẩm, bài viết đều thống nhất cao.
Nhà nghiên cứu Trương Quế Phương – Hội Sử học Nghệ An – trong tham luận “Đồng chí Nguyễn Trọng Cảnh với phong trào cách mạng Việt Nam” tại Hội thảo khoa học “Truyền thống văn hóa, khoa bảng dòng họ Nguyễn Trọng, Trung Cần, Nghệ An” do Viện Sử học Việt Nam, Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch Nghệ An, Hội đồng gia tộc họ Nguyễn Trọng phối hợp tổ chức năm 2023, viết: “Nguyễn Trọng Cảnh, sinh ngày 13 tháng Giêng năm Bính Thìn (1916) tại làng Dương Liễu, tổng Nam Kinh (nay là xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An). Quê hương và dòng họ Nguyễn Trọng có truyền thống yêu nước và khoa bảng.” (…) Năm 1934, ” Để giữ bí mật của tổ chức Đảng và bảo vệ gia đình khỏi liên luỵ, khỏi bị thực dân Pháp bắt bớ, tù đày, những người cộng sản đang hoạt động ở hải ngoại đều dùng tên bí danh. Phải thay họ, đổi cả tên khai sinh mà cha mẹ đặt cho. Nguyễn Trọng Cảnh đổi tên là Trần Quốc Hoàn (tên gọi Trần Quốc Hoàn được đồng chí dùng trọn đời).
Chính vì vậy, trên cơ sở các tài liệu và thông tin từ các bài báo, chúng tôi khẳng định: có nhiều lý do xác đáng để cần thiết phải điều chỉnh lại thông tin trên.
Thứ nhất, sự thật lịch sử đã được sáng tỏ thì cần phải được tôn trọng. Giả sử nếu còn tranh luận, vẫn cần lấy thông tin từ các nguồn chính thống làm căn cứ chính; còn những chi tiết nghi vấn chỉ nên để trong chú thích. Song trường hợp về đồng chí Trần Quốc Hoàn đến nay đã sáng tỏ, không còn nghi vấn về tiểu sử.
Thứ hai, nếu để thông tin sai lệch tồn tại ở một nơi được xem là địa chỉ đỏ giáo dục, bồi dưỡng lòng yêu nước, tự hào lịch sử, tự hào dân tộc như Nhà tù Sơn La, một di tích lịch sử cấp quốc gia sẽ làm ảnh hưởng đến giá trị tư liệu, ảnh hưởng đến danh tiếng của một di tích lớn. Không chỉ riêng với cá nhân đồng chí Trần Quốc Hoàn, mà còn ảnh hưởng đến độ tin cậy của những tư liệu liên quan tới các chiến sĩ cách mạng khác từng bị giam giữ tại Nhà tù Sơn La.
Thứ ba, ghi đúng tên thật, quê quán của đồng chí Trần Quốc Hoàn cũng là cách thể hiện sự tôn trọng đối với cá nhân đồng chí trần Quốc Hoàn và các bậc tiền bối cách mạng – những người đã hy sinh, cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Đây không chỉ là sự tri ân dành cho cá nhân ông – người chiến sĩ cộng sản kiên trung, Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Công an – mà còn là sự tri ân với quê hương, dòng họ – nơi đã sinh thành, nuôi dưỡng và rèn giũa nhân cách, khí phách của ông.
Chúng tôi kiến nghị: thông tin về đồng chí Trần Quốc Hoàn cần được thể hiện một cách trang trọng, chính xác, rõ ràng, trên chất liệu bền đẹp, thay vì những dòng chữ nhỏ bé như hiện nay. Đồng thời, nên ghi địa chỉ theo cả địa danh cũ và mới để vừa đảm bảo tính chính xác, vừa duy trì sự gắn bó trong tâm thức cộng đồng: Đồng chí Trần Quốc Hoàn (tên thật là Nguyễn Trọng Cảnh). Quê xã Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An (nay là xã Thiên Nhẫn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An).
Việc ghi đúng tên thật, quê quán đồng chí Trần Quốc Hoàn không chỉ là khôi phục sự thật lịch sử, mà còn là cách khẳng định công lao của một vùng quê, một dòng họ, một gia đình đã sinh ra và dưỡng dục một người cộng sản kiên trung – Bộ trưởng Bộ Công an Trần Quốc Hoàn. Đó là niềm tự hào không chỉ của xã Nam Trung xưa, mà còn của cả dòng họ Nguyễn Cảnh, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An hôm nay. Ghi đầy đủ địa danh cũ và mới không chỉ bảo đảm tính lịch sử – pháp lý, mà còn thể hiện sự trân trọng với gốc rễ – nơi đã góp phần tạo nên lý tưởng và phẩm chất của một người con ưu tú của dân tộc.
Trần Hữu Vinh
