Johannes Vermeer là một trong những trường hợp đặc biệt nhất của lịch sử nghệ thuật châu Âu: một họa sĩ để lại số lượng tác phẩm rất ít, sống gần như trọn đời trong một thành phố nhỏ, không viết tuyên ngôn nghệ thuật, không mở xưởng lớn, nhưng lại tạo ra những bức tranh có sức ám ảnh bền bỉ suốt nhiều thế kỷ. Ông sinh năm 1632 tại Delft, Hà Lan, và cũng qua đời ở chính nơi này năm 1675, khi mới 43 tuổi. Toàn bộ sự nghiệp hội họa của Vermeer gói gọn trong khoảng hơn hai mươi năm, với khoảng hơn 30 tác phẩm được giới nghiên cứu xác nhận chắc chắn là của ông.
Delft vào thế kỷ 17 là một thành phố thịnh vượng, nơi tầng lớp trung lưu phát triển mạnh, tạo ra nhu cầu lớn đối với hội họa dân dụng: tranh treo trong nhà, tranh khắc họa đời sống thường nhật, không hướng đến những chủ đề tôn giáo hoành tráng như thời Phục hưng. Vermeer trưởng thành và làm việc trong bối cảnh đó. Ông gia nhập Hội họa sĩ Thánh Luke ở Delft năm 1653 và từng giữ vị trí trưởng hội, cho thấy ông không phải một người vô danh trong đời sống nghệ thuật địa phương. Tuy nhiên, Vermeer không sản xuất tranh với số lượng lớn như nhiều đồng nghiệp cùng thời, cũng không có dấu hiệu cho thấy ông buôn bán tranh rộng rãi. Gia đình đông con và điều kiện kinh tế bấp bênh khiến những năm cuối đời của ông rơi vào khó khăn tài chính, điều này được ghi nhận rõ trong các tài liệu pháp lý sau khi ông mất.
Điều làm nên sự khác biệt của Vermeer nằm ở cách ông nhìn thế giới. Phần lớn các tác phẩm của ông xoay quanh những không gian nội thất yên tĩnh, như một người phụ nữ đọc thư, một cô gái rót sữa, một thiếu nữ đứng bên cửa sổ. Nhân vật hiếm khi nhìn thẳng vào người xem. Họ dường như đang tồn tại trong khoảnh khắc riêng, tách khỏi mọi ồn ào bên ngoài. Ánh sáng trong tranh Vermeer luôn có hướng rõ ràng, thường đi vào từ cửa sổ bên trái, chiếu lên bề mặt đồ vật, vải vóc, da thịt, tạo nên cảm giác trong trẻo thanh khiết đến lạ lùng. Những nghiên cứu kỹ thuật cho thấy ông sử dụng sắc tố cao cấp như ultramarine làm từ đá lapis lazuli, một vật liệu đắt đỏ vào thời đó, chứng tỏ ông rất cẩn trọng trong việc xây dựng hiệu quả thị giác.
“Thiếu nữ đeo hoa tai ngọc trai” được vẽ vào khoảng năm 1665, là tác phẩm nổi tiếng nhất của Vermeer và cũng là một trong những hình ảnh quen thuộc nhất của hội họa phương Tây. Bức tranh không phải chân dung theo nghĩa truyền thống, bởi không có bằng chứng về danh tính nhân vật, cũng không mang các yếu tố nhận diện xã hội. Các nhà sử học nghệ thuật xếp nó vào thể loại tronie, một dạng tranh nghiên cứu gương mặt, biểu cảm hoặc trang phục. Thiếu nữ quay đầu lại trong khoảnh khắc ngắn ngủi, ánh mắt mở rộng, đôi môi hé nhẹ, chiếc khăn đội đầu màu xanh lam và vàng tương phản với nền tối. Viên ngọc trai lớn phản chiếu ánh sáng, trở thành điểm nhấn thị giác trung tâm, dù trên thực tế đó có thể chỉ là một hạt thủy tinh được vẽ với kỹ thuật tinh tế.
Sức hấp dẫn của bức tranh không đến từ câu chuyện cụ thể hay biểu tượng phức tạp, mà từ cảm giác mong manh của khoảnh khắc. Vermeer không miêu tả hành động tiếp diễn, cũng không đưa ra bối cảnh rõ ràng. Người xem đứng trước một ánh nhìn vừa như chạm tới, vừa như sắp trôi qua. Chính sự lửng lơ ấy khiến tác phẩm vượt ra ngoài thời đại của nó. Trong suốt hơn hai thế kỷ sau khi Vermeer qua đời, tên tuổi ông gần như bị lãng quên, các tác phẩm bị gán cho những họa sĩ khác. Chỉ đến giữa thế kỷ 19, nhờ công trình nghiên cứu của nhà phê bình nghệ thuật người Pháp Théophile Thoré-Bürger, Vermeer mới được tái phát hiện và đánh giá đúng vị trí.
Ngày nay, Vermeer được xem là một trong những bậc thầy vĩ đại của hội họa Hà Lan thế kỷ 17. Tranh của ông được trưng bày tại những bảo tàng hàng đầu thế giới như Rijksmuseum ở Amsterdam, Mauritshuis ở The Hague hay Metropolitan Museum of Art ở New York. Tuy nhiên, điều khiến Vermeer đặc biệt không nằm ở quy mô ảnh hưởng hay số lượng tác phẩm, mà ở khả năng khiến những điều rất nhỏ bé trở nên đáng chiêm ngưỡng. Trong thế giới của ông, một căn phòng yên tĩnh, một cái nhìn thoáng qua, hay ánh sáng hắt xuống bề mặt chiếc bàn cũng đủ để giữ người xem đứng lại thật lâu trước tác phẩm.
Thái Quỳnh – Nguyệt Nga
