Trong kỷ nguyên phát triển mới, VHNT không còn đơn thuần là công cụ phản ánh hiện thực mà đã trở thành động lực nội sinh nâng tầm giá trị con người Nghệ An. Thực hiện tinh thần Nghị quyết số 39-NQ/TW của Bộ Chính trị [1] và Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Nghệ An lần thứ XX, VHNT mang sứ mệnh định hình một thế hệ công dân xứ Nghệ mới: vừa kiên định bản lĩnh chính trị, vừa nhạy bén với tư duy kinh tế hiện đại, nhưng vẫn đậm đà cốt cách nhân văn Hồ Chí Minh. Để VHNT thực sự trở thành “cú hích” đưa Nghệ An trở thành cực tăng trưởng của cả nước, cần sự đồng bộ trong việc đổi mới tư duy quản lý, gắn kết chặt chẽ giữa sáng tạo nghệ thuật với chiến lược phát triển kinh tế – du lịch bền vững. Đầu tư cho VHNT chính là đầu tư cho tương lai, là nền tảng vững chắc để con người Nghệ An tự tin hội nhập và khẳng định vị thế trên bản đồ văn hóa – kinh tế toàn cầu.
Bài 2: Từ “vũ khí” trên mặt trận tư tưởng đến động lực nội sinh trong kỷ nguyên số
Trách nhiệm trước thời đại và sứ mệnh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
Nghị quyết XX thể hiện tầm nhìn sâu sắc khi khẳng định việc quan tâm, bồi dưỡng và phát huy vai trò của đội ngũ văn nghệ sĩ, nghệ nhân và những người làm công tác văn hóa là nhiệm vụ quan trọng, mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Nghị quyết nhấn mạnh: “Chăm lo đội ngũ văn nghệ sỹ, nghệ nhân và những người làm công tác văn hóa; có chính sách đặc thù hỗ trợ phát triển các bộ môn nghệ thuật truyền thống, khuyến khích sáng tác, trưng bày, quảng bá tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật cao” [2]. Theo định hướng đó, những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng đứng trước những yêu cầu và trách nhiệm ngày càng cao. Họ không chỉ là chủ thể sáng tạo nghệ thuật, mà còn là lực lượng trực tiếp tham gia định hướng thẩm mỹ, giáo dục tư tưởng, bồi đắp nhân cách và khơi dậy khát vọng cống hiến trong cộng đồng. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và những tác động phức tạp của mặt trái kinh tế thị trường, những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng càng cần giữ vững bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội và lương tâm nghề nghiệp. Thực tiễn đặt ra đòi hỏi mỗi tác phẩm không chỉ có giá trị nghệ thuật, mà còn phải phản ánh chân thực hơi thở của thời đại, góp phần lan tỏa cái đẹp, cái thiện, củng cố niềm tin và lý tưởng trong xã hội. Theo đó, những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng phải xứng đáng là những người ghi chép trung thực, có trách nhiệm và đầy tâm huyết của thời đại hôm nay.
VHNT là vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng, không chỉ cụ thể hóa đường lối, chủ trương của Đảng thành những giá trị nhân văn, mà còn định hướng lý tưởng, xây dựng bản lĩnh chính trị và khơi dậy khát vọng cống hiến trong mỗi con người. Do đó, VHNT không bao giờ là ốc đảo tự thân mà luôn gắn kết chặt chẽ, không thể tách rời khỏi chính trị. Một nền nghệ thuật xa rời chính trị sẽ trở nên vị kỷ, mất đi sinh khí và trách nhiệm xã hội. Ngược lại, khi đồng hành cùng chính trị, mỗi tác phẩm trở thành một “vũ khí” sắc bén, góp phần trực tiếp vào cuộc đấu tranh bảo vệ chân lý và kiến tạo những giá trị tốt đẹp cho đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhắc nhở văn nghệ sĩ: “Quần chúng đang chờ đợi những tác phẩm văn nghệ xứng đáng với thời đại vẻ vang của chúng ta, những tác phẩm ca tụng những con người mới, việc mới chẳng những để làm gương mẫu cho chúng ta ngày nay, mà còn để giáo dục con cháu ta đời sau” [3].
Trong thời gian gần đây nổi lên âm mưu “phi chính trị hóa” VHNT, thực chất là một thủ đoạn tinh vi trong chiến lược “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch. Chúng rêu rao rằng, VHNT thuần túy là sản phẩm sáng tạo tinh thần nên không cần phải chịu sự chi phối của chính trị. Mục tiêu của chúng là tách rời sáng tạo nghệ thuật khỏi sự lãnh đạo của Đảng, hướng văn nghệ sĩ vào lối sống thực dụng, vị kỷ và xa rời lý tưởng cách mạng. Nhân sự kiện trao giải thưởng cho một tác phẩm văn học có nhiều ý kiến trái chiều, xu hướng đòi “phi chính trị hóa” VHNT lại trỗi dậy thông qua làn sóng bảo vệ quan điểm đánh giá tác phẩm dưới góc độ nghệ thuật. Trong lịch sử nhân loại, VHNT luôn mang tính giai cấp và phản ánh tư tưởng của một lực lượng xã hội nhất định. Khi từ bỏ vai trò định hướng chính trị, văn nghệ sĩ dễ rơi vào cái bẫy của văn hóa lai căng, độc hại, vô hình trung trở thành công cụ truyền bá những giá trị phi nhân bản. Phản bác âm mưu này không phải là gò bó sức sáng tạo, mà là bảo vệ “thiên chức” cao quý của nghệ sĩ: phụng sự Tổ quốc và Nhân dân.
Việc giữ vững lập trường chính trị giúp nghệ sĩ có điểm tựa vững chắc để phê phán cái ác, tôn vinh cái thiện, giữ vững bản lĩnh để không bị gục ngã trước những cám dỗ tầm thường hay những luận điệu xuyên tạc của các thế lực phản động, thù địch. Việc xa rời chính trị sẽ khiến tác phẩm mất đi sức nặng xã hội, trở nên hời hợt và dễ bị các thế lực thù địch lợi dụng để xuyên tạc lịch sử, mưu đồ “lật sử”, bôi nhọ giá trị của con người. VHNT chân chính là trận địa tư tưởng. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cũng đã khẳng định trong bài phát biểu tại Lễ kỷ niệm 70 năm thành lập Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam: “Đấu tranh bảo vệ, nuôi dưỡng, khẳng định cái mới, cái tích cực, cái tốt đẹp và chống cái ác, cái xấu xa, cái thấp hèn là chức năng, nhiệm vụ tự thân của văn học, nghệ thuật, nó không có bất cứ một áp lực từ trên hay từ bên ngoài vào. Đảng không áp đặt, ép buộc, gán cho văn học, nghệ thuật một nhiệm vụ “chính trị” khô khan, giản đơn, nhất thời nào, mà hiểu nó như một sứ mệnh, một sức mạnh vốn có của văn học, nghệ thuật chân chính, đặc biệt trong cuộc đấu tranh ngày hôm nay” [4].
Như vậy, việc giữ vững lập trường chính trị và phản bác các luận điệu phi chính trị hóa không chỉ là yêu cầu tự thân để bảo vệ thiên chức nghệ sĩ, mà còn là nền tảng tư tưởng cốt lõi để định hướng cho mọi hoạt động sáng tạo VHNT.
Phát huy vai trò văn học, nghệ thuật như động lực nội sinh trong chiến lược phát triển Nghệ An
VHNT cần được đặt đúng vị trí trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của Nghệ An. Để VHNT không chỉ là vũ khí trên mặt trận tư tưởng mà còn là động lực thúc đẩy kinh tế – xã hội theo tinh thần Nghị quyết XX, Nghệ An cần triển khai các nhóm giải pháp đột phá, đưa VHNT hòa quyện vào dòng chảy của kỷ nguyên số và chiến lược phát triển bền vững.
Một là, đổi mới tư duy quản lý đến chính sách thu hút, giữ chân tài năng VHNT.
Giải pháp tiên quyết là phải thay đổi căn bản tư duy quản lý. Cần từ bỏ quan niệm xem VHNT là lĩnh vực tiêu tốn ngân sách để nhìn nhận đây là nguồn lực nội sinh trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế – xã hội. Tỉnh cần có cơ chế đặt hàng chiến lược, thay vì hỗ trợ dàn trải, tỉnh cần xây dựng danh mục đặt hàng các tác phẩm trọng điểm về đề tài Nghệ An thời kỳ hội nhập. Những tác phẩm này phải đạt tiêu chuẩn cao về thẩm mỹ, đủ sức trở thành sản phẩm đại diện văn hóa cho địa phương. Tỉnh cũng cần quan tâm hơn nữa đến chiến lược bồi dưỡng tinh hoa, xây dựng quỹ phát triển tài năng trẻ và vinh danh nghệ nhân dân gian. Nghệ An cần một cơ chế đặc thù trong việc tuyển dụng, đãi ngộ để giữ chân những nghệ sĩ có sức sáng tạo lớn, tránh tình trạng chảy máu chất xám VHNT về các đô thị lớn.
Hai là, liên kết di sản và du lịch thông qua hệ sinh thái nghệ thuật số và sân khấu thực cảnh.
Giai đoạn 2025-2030, VHNT cần có hướng đi đột phá bước ra khỏi những sân khấu truyền thống để hòa mình vào dòng chảy kinh tế. Nghệ An cần đẩy mạnh phát triển nghệ thuật thực cảnh tại các điểm di tích lịch sử như Khu di tích Kim Liên hay các vùng danh thắng miền Tây Nghệ An. Việc triển khai các show diễn thực cảnh quy mô lớn như “Dòng sông kể chuyện” trên sông Lam là một bước đi chiến lược. Thay vì thưởng thức nghệ thuật trong nhà hát, khán giả sẽ được đắm mình trong không gian diễn xướng nguyên bản nhưng được nâng tầm bằng công nghệ trình diễn hiện đại. Sự kết hợp giữa làn điệu Ví, Giặm tinh túy với kỹ thuật 3D Mapping, hệ thống âm thanh vòm và ánh sáng laser không chỉ tái hiện sinh động đời sống văn hóa, cốt cách con người xứ Nghệ mà còn tạo ra một sản phẩm du lịch “mũi nhọn”. Đây chính là cách VHNT thực hiện sứ mệnh giáo dục trực quan, khơi gợi niềm tự hào dân tộc và định vị thương hiệu con người Nghệ An văn minh, trí tuệ trong lòng du khách quốc tế.
Để vận hành hiệu quả mô hình “Kinh tế nghệ thuật” này, cần một cơ chế đột phá trong việc thu hút đầu tư theo hình thức hợp tác công – tư (PPP). Tỉnh đóng vai trò định hướng chính trị và bảo tồn giá trị cốt lõi, trong khi doanh nghiệp và văn nghệ sĩ cùng kiến tạo các giá trị gia tăng thông qua sự sáng tạo và công nghệ. Sự dấn thân của văn nghệ sĩ vào các dự án nghệ thuật số không chỉ giúp tác phẩm thoát khỏi sự khô khan mà còn tạo ra dòng chảy tài chính bền vững để tái đầu tư cho sáng tạo. Khi VHNT hòa quyện vào dòng chảy kinh tế du lịch, nó không chỉ bảo tồn được “hồn cốt” quê hương mà còn trực tiếp nâng tầm vị thế con người và vùng đất Nghệ An trong kỷ nguyên số.
Ba là, ứng dụng công nghệ số vào VHNT.
Theo tinh thần Nghị quyết số 39-NQ/TW, Nghệ An phải trở thành trung tâm của vùng Bắc Trung Bộ, do đó hạ tầng VHNT cần được thông minh hóa. Tỉnh cần đẩy mạnh xây dựng hệ sinh thái số, triển khai thư viện số kết nối đa tầng và các bảo tàng ảo giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp của các danh nhân xứ Nghệ. Ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) trong các triển lãm mỹ thuật, ảnh nghệ thuật để thu hút giới trẻ. Cần chú trọng đến các hình thức quảng bá xuyên biên giới qua việc tận dụng các nền tảng mạng xã hội và kênh phân phối nội dung số để đưa tác phẩm VHNT Nghệ An tiếp cận cộng đồng người Việt hải ngoại và công chúng quốc tế. Đây là cách nhanh nhất để lan tỏa “tầm” và “thế” của con người Nghệ An ra thế giới.
Bốn là, nâng cao tính chiến đấu và phản biện xã hội của VHNT.
Nghệ thuật chân chính phải là tấm gương phản chiếu trung thực đời sống cộng đồng. Trong giai đoạn mới, văn nghệ sĩ cần phát huy vai trò “chiến sĩ” trên mặt trận tư tưởng. Khuyến khích các tác giả dấn thân vào những vấn đề “nóng”, khai thác những mảng tối, những vấn đề gai góc của xã hội như tham nhũng, sự xuống cấp đạo đức hay những rào cản trì trệ trong bộ máy hành chính. Xây dựng những tác phẩm VHNT biết “đau” trước nỗi đau của Nhân dân, biết đấu tranh bảo vệ lẽ phải sẽ có sức lay động hơn những bài tuyên truyền giáo điều. Qua đó, VHNT góp phần thanh lọc tâm hồn, củng cố niềm tin, sự đồng thuận của Nhân dân về những chủ trương, chính sách, Nghị quyết của Đảng.
Nâng tầm con người là một quá trình tự thân nhưng cần sự dẫn dắt của tư tưởng và sự bồi đắp chiều sâu của VHNT. Trong bối cảnh âm mưu phi chính trị hóa VHNT ngày càng tinh vi, việc giữ vững lập trường chính trị và thiên chức nghệ sĩ là yêu cầu mang tính nguyên tắc. Đầu tư cho VHNT chính là đầu tư cho sự ổn định tư tưởng và phát triển bền vững. VHNT với với sứ mệnh cao cả của mình, sẽ là nguồn năng lượng vô tận đưa con người Nghệ An vững vàng bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Thúy Trần
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ Chính trị (2023), Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 18/7/2023 về xây dựng và phát triển tỉnh Nghệ An đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
[2] Tỉnh uỷ Nghệ An (2025), Văn kiện Đại hội Đại biểu Đảng bộ tỉnh Nghệ An lần thứ XX, nhiệm kỳ 2025-2030, tr.67.
[3] Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, t.13, tr.504
[4] Nguyễn Phú Trọng (2022), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 320-321.
