Trong thế kỷ XIX, sự phân chia giữa các lĩnh vực khoa học và nghệ thuật ngày càng rõ rệt trong đời sống học thuật châu Âu. Tuy vậy, cuộc đời của Alexander Borodin cho thấy hai lĩnh vực ấy vẫn có thể gặp nhau trong cùng một con người.
Sinh năm 1833 tại thành phố Saint Petersburg (Nga), Borodin là một nhà hóa học có vị trí đáng kể trong giới học thuật Nga thế kỷ XIX. Nhưng bên cạnh đó, trong đời sống nghệ thuật, ông là tác giả của những tác phẩm quan trọng của âm nhạc Nga, trong đó có vở opera nổi tiếng “Prince Igor”.
Borodin được đào tạo chính quy về khoa học tại Học viện Y khoa – Phẫu thuật Hoàng gia. Sau khi tốt nghiệp, ông trở thành giảng viên hóa học và tiến hành nhiều nghiên cứu về hợp chất hữu cơ. Các công trình của ông đóng góp cho lĩnh vực phản ứng ngưng tụ aldehyde, thường được nhắc đến trong hóa học với tên gọi phản ứng Borodin. Trong suốt sự nghiệp, ông công bố nhiều bài nghiên cứu và được giới khoa học Nga đánh giá là một học giả nghiêm túc. Ông còn tham gia các hoạt động cải cách giáo dục và ủng hộ việc mở rộng cơ hội học tập cho phụ nữ trong khoa học. Ở phương diện học thuật, Borodin dành phần lớn thời gian cho giảng dạy và nghiên cứu, điều này khiến nhiều đồng nghiệp nể trọng.
Song song với công việc trong phòng thí nghiệm, âm nhạc lại chiếm một vị trí đặc biệt trong đời sống cá nhân của Borodin. Từ thời niên thiếu ông đã học piano và sáng tác. Trong thập niên 1860, ông kết giao với một nhóm nhạc sĩ Nga thường được gọi là “Nhóm Năm”, gồm Mily Balakirev, Modest Mussorgsky, Nikolai Rimsky-Korsakov và Cesar Cui. Những nhà soạn nhạc này cùng chia sẻ một mục tiêu: xây dựng một phong cách âm nhạc mang bản sắc Nga rõ rệt, khác với truyền thống hàn lâm Tây Âu vốn chiếm ưu thế trong các học viện âm nhạc thời đó. Trong nhóm này, Borodin là người duy nhất có nghề nghiệp chính nằm ngoài lĩnh vực nghệ thuật.
Các tác phẩm của Borodin cho thấy khả năng tổ chức âm thanh chặt chẽ và trí tưởng tượng giàu màu sắc. Bản giao hưởng số 2 của ông thường được xem là một trong những giao hưởng Nga nổi bật của thế kỷ XIX. Vở opera “Prince Igor” được ông sáng tác trong nhiều năm nhưng chưa kịp hoàn thành trước khi qua đời, sau đó được hai đồng nghiệp Nikolai Rimsky-Korsakov và Alexander Glazunov hoàn thiện và dàn dựng. Trong vở opera này, đoạn “Polovtsian Dances” trở thành một trong những phần âm nhạc nổi tiếng nhất của opera Nga. Các nhà nghiên cứu âm nhạc thường nhận thấy trong sáng tác của Borodin sự cân bằng giữa tính cấu trúc chặt chẽ và cảm hứng dân gian, điều góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng của trường phái âm nhạc Nga cuối thế kỷ XIX.
Điều đáng chú ý là Borodin không xem âm nhạc như một nghề nghiệp chính. Ông sáng tác chủ yếu vào buổi tối hoặc trong những khoảng thời gian hiếm hoi rảnh rỗi sau công việc giảng dạy và nghiên cứu. Nhiều bản nhạc được viết từng phần trong nhiều năm. Nhịp độ sáng tác chậm khiến danh mục tác phẩm của ông không quá đồ sộ, song mỗi tác phẩm đều cho thấy sự chăm chút cẩn trọng. Các tài liệu về cuộc đời Borodin thường kể rằng bạn bè trong giới âm nhạc đôi khi phải thúc giục ông tiếp tục hoàn thành các bản thảo đang dang dở, vì công việc khoa học chiếm phần lớn thời gian của ông.
Trường hợp của Borodin cho thấy một thực tế thú vị trong lịch sử văn hóa: nghệ thuật không nhất thiết phải phát sinh từ một con đường nghề nghiệp thuần túy nghệ thuật. Trong nhiều giai đoạn của lịch sử, những người hoạt động trong khoa học, kỹ thuật hay các ngành nghề khác vẫn tham gia sáng tạo nghệ thuật với mức độ nghiêm túc. Việc này phản ánh bản chất rộng mở của hoạt động nghệ thuật. Kinh nghiệm và phương pháp tư duy của một ngành nghề có thể ảnh hưởng đến cách một cá nhân tiếp cận nghệ thuật. Với Borodin, nền tảng khoa học giúp hình thành một tư duy cấu trúc rõ ràng, điều có thể nhận ra trong cách ông xây dựng các chủ đề âm nhạc và phát triển chúng trong các tác phẩm giao hưởng.
Sự giao thoa giữa các lĩnh vực cũng gợi ra một cách nhìn rộng hơn về hoạt động sáng tạo. Trong đời sống hiện đại, nhiều người làm việc trong ngành khoa học, kỹ thuật, kinh tế hay công nghệ vẫn tham gia vào các hoạt động nghệ thuật như viết văn, sáng tác nhạc hoặc hội họa. Mỗi lĩnh vực nghề nghiệp đem lại những trải nghiệm khác nhau về thế giới. Khi những trải nghiệm ấy được chuyển hóa thành hình thức nghệ thuật, chúng có thể mở rộng phạm vi đề tài và phương thức biểu đạt của nghệ thuật. Lịch sử cho thấy nhiều trường hợp trong đó sự kết hợp giữa chuyên môn nghề nghiệp và cảm hứng nghệ thuật tạo ra những tác phẩm độc đáo.
Cuộc đời của Alexander Borodin vì thế có thể được xem như một ví dụ rõ ràng về khả năng tồn tại song song của khoa học và nghệ thuật trong cùng một con người. Một nhà hóa học có vị trí trong giới học thuật Nga đồng thời là tác giả của những tác phẩm âm nhạc được trình diễn trên sân khấu opera và trong phòng hòa nhạc. Trường hợp ấy cho thấy đôi khi chính sự di chuyển giữa các lĩnh vực lại đem đến những khả năng mới cho nghệ thuật, giúp nó tiếp nhận thêm nguồn năng lượng trí tuệ từ những lĩnh vực tưởng chừng nằm ngoài phạm vi của mình.
Phương Thanh – Thu Nguyệt
